Alcohol doodt het brein

Gedragsneuroloog Klaas Arts werkt op de afdeling Korsakov van de Gelderse Roos (instelling voor geestelijke gezondheidszorg) in Wolfheze. Hij maakt zich grote zorgen over de hoeveelheden alcohol die jongeren ‘wegzetten’. Begin dit jaar liet hij zijn mening horen in het Noordhollands Dagblad. Hij noemde alcohol gevaarlijker dan heroïne of cocaïne.

Die uitspraak bracht de publiciteit op gang. Journalisten van regionale en landelijke kranten, Jeugdjournaal, NOS-journaal et cetera deden geschrokken verslag van zijn verhaal.

Alcohol gevaarlijker dan harddrugs, daarmee zegt u nogal wat.

‘Junks kunnen heel dramatisch doen over afkicken van heroïne of cocaïne, maar dat stelt eigenlijk niets voor. Het is helemaal geen punt, je krijgt gewoon griep. Of je voelt überhaupt niets. Afkicken van alcohol is gevaarlijk, het leidt tot overprikkeling van je hersenen, wat bijvoorbeeld kan leiden tot epilepsie.’

Is het zo’n giftig stofje?

‘Alcohol is op zichzelf niet zo giftig, maar het is wel gevaarlijk omdat het een sluipend effect heeft. Wie voor zijn vijftiende levensjaar begint met drinken, heeft vier keer zoveel kans om verslaafd te raken, als wie na zijn vijftiende voor het eerst drinkt. Althans, wie voor zijn vijftiende begint met stevig drinken, want natuurlijk kun je als vijftienjarige best een keer een glas wijn bij het eten drinken of met oud en nieuw meedoen met wat champagne. Het is beter van niet natuurlijk, maar wat echt funest is, is het binge drinken. Dat indrinken in hokken en caravans waarbij met gemak tien of twintig glazen bier naar binnen gaan. Dat zoiets getolereerd wordt, vind ik verschrikkelijk.’

Wat is er zo funest aan alcohol?

‘Het verandert je brein. Van de geboorte, of eigenlijk in de baarmoeder al, tot het achttiende levensjaar is het brein in ontwikkeling. Tijdens dat ontwikkelingsproces worden hersencellen opgeruimd. ?Dat moet ook, want hersencellen die niet meer nodig zijn, kunnen beter opgeruimd worden. Maar dat opruimproces wordt versterkt door alcohol. Wanneer iemand dus alcohol drinkt op het moment dat de hersenen nog uitrijpen, zullen er te veel hersencellen worden afgebroken met als gevolg dat een bepaald deel van het brein niet normaal tot rijping komt.’

Welk deel blijft dan onderontwikkeld?

‘In de puberteit, tussen de 12 en 18, komt de frontale cortex tot rijping. Dat deel van de hersenen is verantwoordelijk voor het karakter en de persoonlijkheid, voor zelfcontrole, organiseren, plannen van gedrag en rekening houden met anderen. Wanneer jongeren in de rijpingsperiode van de frontale cortex drinken, zal dat deel van de hersenen mogelijk niet goed uitrijpen.’

En waar leidt dat toe?

‘Er kunnen veranderingen in iemands persoonlijkheid optreden. Precies dat deel dat verantwoordelijk is voor zelfcontrole, dus ook voor het eigen drinkgedrag, kan beschadigd raken. Jongeren die te vroeg beginnen met drinken, beschadigen hun brein, verliezen de controle en gaan daardoor nog meer drinken.’

Maar waarom maakt u zich nú zo’n zorgen? Jongeren dronken toch altijd al flink?

‘Niet zo extreem als nu. We zien daarom steeds meer dertigers met het syndroom van Korsakov (ontstaan door ernstig vitamine B1-gebrek, vaak als gevolg van overmatig alcoholgebruik, red.) De jongste patiënt is nu 28. Terwijl de gemiddelde Korsakov-patiënt jarenlang 50 was. Het is een aanwijzing dat men op steeds jongere leeftijd begint met drinken. Voorheen dronk een zestienjarige misschien ook al, maar een twaalfjarige nog niet.’

Hoe komt het dat jongeren makkelijker beginnen met drinken?

‘De hele samenleving drinkt, het is maatschappelijk geaccepteerd. Ouders drinken zelf ook meer en accepteren daardoor meer van hun kinderen. Ze hebben moeite met het begrenzen van het drinkgedrag van hun kroost, omdat dat hypocriet voelt als ze zelf wel dagelijks drinken. En dat is natuurlijk ook hypocriet. Ook prijs en de bereikbaarheid vormen nauwelijks een probleem, jongeren komen zo gemakkelijk aan alcohol tegenwoordig. En dan de invloed van de zoete, vlot wegdrinkende Breezers. Wanneer je niet meer aan de bittere smaak van bier hoeft te wennen, wordt alcohol drinken gemakkelijker. Ik heb ook het idee dat kinderen meer te besteden hebben dan vroeger. En alcohol heeft natuurlijk een stoer imago.’

Wat kunnen ouders doen?

‘Het goede voorbeeld geven. Ik heb zelf vier kinderen, van 14, 17, 19 en 22. Tegen mijn zeventienjarige dochter zeg ik dat ze in het weekend best een glaasje mee mag drinken, maar gezuip tolereren mijn vrouw en ik niet. Ik drink hooguit twee glazen op een dag, maar niet dagelijks. Mijn vrouw drinkt hooguit een glas per dag. Verbieden en zeuren werken averechts, maar je kunt wel regels stellen. Zonder er lang over door te drammen! Het is lastig, want het drinkgedrag van jongeren wordt grotendeels bepaald door de vriendengroep waarin een kind zich bevindt, peer pressure speelt een belangrijke rol. Je hebt ook niet alles in de hand, af en toe heb je als ouder gewoon pech en heb je een kind dat niet tegen de verleiding van drank is opgewassen.’

Zijn alleen de ouders verantwoordelijk?

‘Nee, maar de Nederlandse overheid is natuurlijk een ramp. Ze investeert geld in campagnes die niet werken. Die onlangs gelanceerde campagne waarin zo’n grietje met bankbiljetten in haar broekje op een bed ligt. Dan denk ik: kom op zeg, daar herkent niemand zich in. Wat moeten die bankbiljetten uitdrukken? Dat ze geld heeft gekregen omdat ze gezopen heeft of dat ze een nummertje heeft gemaakt voor geld? Ik geloof niet dat zo’n campagne effectief is. Dat heeft onderzoek naar eerder campagnes trouwens ook aangetoond. Bovendien bagatelliseer je de zaak met zo’n bizarre campagne.’

Als al eerder is aangetoond dat campagnes niet effectief zijn, waarom wordt er dan weer één gelanceerd?

‘Dat weet ik niet. Het is denk ik de makkelijkste weg. Je trekt een zak geld open, geeft een reclamebureau een opdracht en klaar is Kees. Het geeft een goed gevoel, want “we hebben er wat aan gedaan”.’

Wat zou wel effectief zijn?

‘Voorlichting op scholen. Geen campagnes, maar uitleg. Vertel jongeren vanaf de brugklas wat de gevolgen van alcohol voor de hersenen en de rest van het lichaam zijn. Dat is zinvol. Ook moeten de drankprijzen omhoog, twee euro voor een consumptie is echt te weinig. Onderzoek heeft aangetoond dat verhogen van accijnzen invloed heeft. In Duitsland zie je dat, daar zijn de prijzen gestegen en de Breezers uit de supermarkt gehaald.’

En wat als er niets gedaan wordt?

‘Die zien we nu toch al! Kijk eens wat er in zo’n stadion gebeurt. Wat is er aan de hand met al die supporters die geen baan hebben en gaan motten en matten? We zijn eraan gewend, maar het is toch niet normaal. We zien grote groepen gedragsgestoorde jongeren die zich op geen enkele wijze laten inperken, jongeren in achterstandswijken die niets meer nastreven, geen beroep willen leren, die direct vanuit een afgebroken schoolopleiding een soort vegeterend bestaan als chronisch werkeloze leiden. Het zijn jongeren waarmee zo weinig te beginnen is, dat we ons openlijk gaan afvragen of we ze in kampen of in een militair project moeten heropvoeden. Ze hebben geen arbeidsmoraal, geen enkele motivatie, helemaal niks. Daar heeft drank fors aan bijgedragen.’

Is hersenschade opgelopen door alcohol onomkeerbaar?

‘Voor een deel wel. Hersencellen die kapot zijn, komen nooit meer terug. Maar de schade aan hersenvezels herstelt heel aardig en dat kan veel verbetering geven wanneer men enkele maanden niet drinkt. Maar dat is nu juist het probleem. Jongeren belanden in een vicieuze cirkel van steeds minder zelfcontrole en steeds meer drank. Het zorgwekkendste effect op de hersenen is dat je niet meer van de verslaving afkomt.’

Maar het valt met de werkelijke verslaving onder jongeren toch nog wel mee?

‘Bij je eerste biertje ben je niet direct verslaafd, maar jongeren moeten oppassen. Alcohol stimuleert: je wordt vrolijker en ongeremder. Deze positieve effecten wil je keer op keer ervaren, maar daar heb je steeds meer drank voor nodig en dat maakt dat je verslaafd raakt. Ik denk dat het merendeel van de jongeren zich geen avondje stappen zonder drank kan voorstellen. Bovendien kan een vijftienjarige beter tegen een grote hoeveelheid drank dan een dertigjarige. Maar tegelijkertijd zijn de hersenen van die vijftienjarige kwetsbaarder en gevoeliger en treedt verslaving dus sneller op.’

‘Hallooo, iedereen is wel eens dronken, ik ben heus niet meteen een alcoholist hoor! En alsof jij zoveel hersencellen hebt.’

Breng een puber maar eens aan het verstand dat het binge drinken op zaterdagavond kan leiden tot een verslaving en gedragsstoornissen.

‘Dat is inderdaad lastig, het merendeel realiseert zich niet wat de gevolgen zijn. En daarom moeten ouders en scholen dat duidelijk uitleggen. Jongeren creëren een probleem waarvan lijkt dat ze het in het eerste jaar onder controle hebben, maar ze zetten een proces in gang dat steeds moeilijker te stoppen is. En dat is beangstigend.’

Cijfers

Van de jongeren tussen 9 en 15 heeft 81 procent wel eens alcohol gedronken, bijna de helft (45 procent) heeft minstens een glas gedronken. Van de vijftienjarige jongens geeft 40 procent aan wel eens heel erg dronken geweest te zijn. Van de jongeren tussen 15 en 25 geeft 93 procent aan alcohol te drinken.

In 1999 had 38 procent van de twaalfjarige meisjes ooit alcohol gedronken, in 2003 was dit percentage gestegen tot 68 procent. Klaas Arts: ‘Bij meisjes is de puberteit eerder afgesloten en daarmee ook het rijpingsproces in de hersenen, maar meisjes zijn daarentegen kwetsbaarder voor alcohol. Er zijn naar verhouding ook te veel vrouwelijke Korsakov-patiënten. Tegenover iedere verslaafde vrouw staat 3,5 verslaafde man. Maar onder de Korsakov-patiënten staat tegenover iedere vrouw 1,7 man. Vrouwen ontwikkelen dus sneller een syndroom van Korsakov.’

Het aantal alcoholverslaafden in Nederland is de miljoen gepasseerd, dat is 10 procent van de beroepsbevolking. Vrouwen die dagelijks zes of meer glazen drinken en mannen die dagelijks minimaal acht glazen drinken, zijn verslaafd.

Tekst: Roosmarijn Pel

J/M Pubers april 2006