Geef je schuldgevoel een schop! 1

Anne Elzinga

Schuldgevoel en moederschap gaan hand in hand. Dat begint al tijdens de zwangerschap. Had ik dat wijntje wel moeten drinken? Natuurlijk, vaders voelen zich ook wel eens schuldig. Maar moeders blinken erin uit. Voer voor een depressie? Nee hoor, zegt psycho-­sociaal therapeut Marian Lijnse. ‘Als je er goed mee omgaat, kun je leren van je schuldgevoel. Het maakt je een completer mens.’

Schuldgevoel

Oké, mannen mogen zich ‘ook’ schuldig voelen, maar vrouwen doen dat echt beter. Bijna één op de vijf heeft dagelijks last van schuldgevoelens; bij mannen is dat één op de tien, blijkt uit een recente enquête van Psychologie Magazine. Vooral werkende moeders worden erdoor verteerd. ‘Ik heb het gevoel dat ik altijd iemand tekort doe,’ verwoorden Hilde Blank en Daphne Boer (zie kaders) de double-bind positie van zo’n ploetermoeder. Zij zitten gevangen tussen enerzijds het beeld van de ideale moeder en anderzijds dat van de ideale arbeidskracht. De modelwerknemer is altijd beschikbaar en lekker flexibel. Niemand zegt het, maar een snipperdag nemen omdat je zoon ziek is, word je niet echt in dank afgenomen. Maar ja, je bent toch ook die topmoeder. En die zorgt dat ze er is voor haar gezin, aldus tweehonderd meiden in een Nijmeegs promotie-onderzoek uit 2005. Supermama is echter óók zelfstandig en autonoom, voegen ze daar direct aan toe. In het moderne gezin wordt samen gewerkt en samen gezorgd; dát is het nieuwe gezinsideaal dat sinds het eind van de vorige eeuw een forse opmars heeft gemaakt. Dat veel moeders hiervoor gevoelig zijn, blijkt wel uit het feit dat liefst 59 procent van hen een baan heeft - die ze trouwens vaak om financiële redenen ook wel moet hebben. Het anderhalf-verdienersmodel - papa werkt fulltime en mama gemiddeld 19 uur per week - is het populairst. Prima geregeld toch?

Sámen zorgen?

Nee dus. Want ergens ging er iets mis. Zo blijken vaders dat samen zorgen nog niet helemaal begrepen te hebben. Ja, ze doen thuis wel meer, maar het leeuwendeel van de opvoeding en het huishouden komt nog altijd op hun vrouwen neer. Die proberen naast hun baan krampachtig alle ballen hoog te houden en worstelen ondertussen met hun nieuwe rol. Zo snel komen ze niet los van de traditionele normen die ze van huis uit hebben meegekregen. Tot in de jaren zestig hoorde moeder thuis te zijn, dienstbaar en zichzelf volledig wegcijferend. Deze protestants-christelijke, calvinistische denkbeelden mogen we dan hopeloos ouderwets vinden, ze laten nog altijd hun sporen na. De meeste Nederlanders vinden ook nu nog dat een kind het beste af is bij zijn eigen ouders. Zo’n 30 procent heeft zelfs bezwaar tegen het buitenshuis werken van moeders, als dat betekent dat het kind naar de crèche moet.

En moeders zijn volgens de helft van de mannen en een derde van de vrouwen nog altijd geschikter om kleine kinderen op te voeden dan vaders.

Geen status

Tegelijkertijd doet de overheid een dringend beroep op vrouwen om toch vooral deel te (blijven) nemen aan het arbeidsproces: alleen dan zijn de kosten van de dreigende vergrijzing op te vangen, is de subtiele boodschap. Reden waarom ook thuisblijfmoeders zich niet meer onbezorgd fulltime op hun kinderen kunnen storten. Thuis zijn is ongeëmancipeerd, levert geen bijdrage aan de economie en heeft geen status. ‘Ik voel me wel eens ongemakkelijk in gezelschap omdat ik geen spannende werkverhalen kan vertellen. De meeste mensen worden niet erg enthousiast van een successtory over mijn kinderen,’ zegt thuisblijfmoeder Henriëtte Loerakker. En op de site van thuisblijfmoeders voelt iemand zich rot omdat ze - hoewel ze niet werkt - haar kind weleens uitbesteedt: ze was toch voltijdsmoeder?

Moederoorlog

Fijntjes peperen werkende en thuisblijvende moeders het elkaar ook nog eens in. De discussies over de wederzijdse tekortkomingen zijn zo fel en venijnig, dat het wel een ‘moederoorlog’ lijkt. En alsof dat nog niet genoeg is, krijgen moeders het tegenwoordig ook nog eens op hun brood van de zogenaamde powerfeministes. Die willen dat vrouwen meer gaan werken en minder gaan poetsen. Je zou zelfs je studiegeld moeten terugbetalen als je thuis blijft! Ten slotte verschijnt er van tijd tot tijd ook wel weer ergens een onderzoek waaruit blijkt dat het kroost van werkende ouders (lees: moeders) op allerlei gebieden tekort komt. Knappe meid die in zo’n sfeer géén schuldgevoel ontwikkelt.

Irreële idealen

‘Schuldgevoel komt voort uit de angst om niet te voldoen aan je eigen ideaalbeeld en benauwdheid om wat anderen wel niet van je zullen denken,’ zegt psychosociaal therapeut Marian Lijnse, die trainingen en lezingen over het omgaan met schuldgevoelens geeft. ‘Elk mens creëert ideaalplaatjes - van de perfecte moeder, partner, werknemer - op basis van hun eigen opvoeding, maatschappelijke normen en opvattingen van de nabije omgeving. Lijnse: ‘Die plaatjes zijn per definitie irreëel en komen regelmatig met elkaar in botsing. Daar komt nog bij dat moeders last hebben van een overdreven verantwoordelijkheidsgevoel: het geluk van de hele wereld rust op hun schouders. Gaat er iets mis met onze dierbaren - of denken we dat er iets misgaat omdat de werkelijkheid niet klopt met onze droom - dan vinden we al snel dat wij in gebreke zijn gebleven. En dat anderen dat vast ook zullen denken. We vergeten daarbij dat wij onze ergste criticus zijn. Wíj zijn degenen die zeggen dat we falen en ons daarom nu maar eens flink schuldig moeten voelen. Zo praten we onszelf een onterecht schuldgevoel aan.’

Helemaal moeilijk hebben we het als we inderdaad een stommiteit hebben begaan. Dat gebeurt nogal eens omdat moeders van kleine kinderen de hele dag door beslissingen voor ze nemen. Kind verkouden? Hun fout, want zij zeiden toch dat zoonlief geen jas aan hoefde?

Aangeleerde normen

Soms voelen we ons schuldig zonder te beseffen waarom. Onbewust nemen we allerlei normen mee uit het verleden. Maar we leven ze niet altijd na en dat geeft een naar gevoel. Marian Lijnse moest vroeger altijd afmaken waar ze aan begon. Als volwassene had ze er moeite mee om saaie boeken al na een paar hoofdstukken weg te leggen. Dat kon niet, vond ze, en dat leerde ze ook haar kinderen. Pas toen ze zich bewust werd van die vroegere ijzeren regel en die ging ‘herijken’, raakte ze haar schuldgevoel kwijt.

Ook de vete tussen werkende en niet-werkende moeders komt volgens Lijnse voort uit schuldgevoel. Een topmoeder moet het allebei fluitend aankunnen, dat is nou eenmaal de norm. ‘Zodra iemand er maar iets over zegt, voelen vrouwen zich persoonlijk aangevallen en overschreeuwen ze hun schuldgevoel. Net pubers die tekeergaan tegen hun ouders.’ Het was hun keuze en die moeten ze verdedigen. Pas als je die keuze bewust en vanuit volledige overtuiging hebt gemaakt, kun je mogelijk negatieve opmerkingen van de buitenwereld aan. En kun je je ook beter wapenen tegen kritiek van je eigen kinderen. Of ze het nu expres doen of niet, ook zij wroeten af en toe flink in het arsenaal aan moederlijke schuldgevoelens: ‘Ga je nu alweer weg?’ Vooral pubers voelen de zwakke plekken van hun ouders haarfijn aan.

Gezond schuldgevoel

Niks mis met gezond schuldgevoel, zegt Marian Lijnse. ‘Het betekent dat je schaamte kunt voelen, een geweten hebt. Alleen dan kun je je namelijk schuldig voelen.’ Zonder schuldgevoelens zouden we allemaal crimineel worden. Het is een rem op ons handelen en corrigeert ons gedrag. Alleen al de gedachte eraan weerhoudt ons ervan het kind van onze beste vriendin een mep te verkopen.

Van je fouten leren en het volgende keer anders doen, dat is een constructieve manier om met deze emoties om te gaan. Maar soms raken mensen erin verstrikt en zakken ze steeds dieper in de put. Uit onderzoek blijkt dat schuldgevoel vooral bij depressies een grote rol speelt. ‘Niet vreemd, want steeds maar tegen jezelf zeggen dat je gefaald hebt, breekt uiteindelijk je gevoel van eigenwaarde af. Je bevestigt jezelf in je slecht zijn en gaat je een niks voelen,’ verklaart Lijnse. ‘Voor je het weet, zit je vast in het “had-ik-maar”-denken. Had ik het hem maar verboden. Had ik die baan maar niet aangenomen. Daar schiet niemand iets mee op. Ten eerste moet je je realiseren dat je pas achteraf weet dat het niet zo’n slimme zet was; die kennis had je niet toen je je besluit nam. Het heeft geen zin jezelf dat te verwijten. Ten tweede houd je er een illusie mee in stand: dat je zo’n aardige moeder bent die alles goed vindt of dat alles anders was geweest als je niet had gewerkt.’ Ongemerkt kan het kroost van zulke gedeprimeerde, schuldbewuste moeders zich op hun beurt ook tot schuldgevoelige volwassenen ontwikkelen; kinderen voelen zich immers verantwoordelijk voor het (on)geluk van hun ouders.

Drie stappen

Mensen die zich de hele dag over van alles schuldig lopen te voelen en daardoor volkomen worden beheerst, doen er goed aan naar een therapeut te stappen. Bij Lijnse kunnen ze er in drie stappen van afkomen. Allereerst moeten ze zich er bewust van worden, anders valt er niet veel te veranderen. Kennis van en inzicht in het ontstaan en voortbestaan van de schuld- en schaamtegevoelens vormen de volgende stap. Waar komt het vandaan? Is het terecht of onterecht? Moeten we ons er nog steeds voor schamen of kunnen we het vanuit een ander standpunt bekijken? Blijken de gevoelens terecht, dan wacht de laatste stap: accepteren dat mensen nou eenmaal fouten maken, beseffen dat je het niet met opzet deed en met mededogen naar jezelf leren kijken zoals je naar een vriendin zou kijken. ‘De zoektocht naar bevrijding eindigt pas als mensen in staat zijn zichzelf te vergeven. Aan het eind van die reis herkennen we onze angsten en begrijpen we dat we toen niet anders konden. Pas dan kunnen we onszelf en onze daden volledig accepteren.’ En krijgt dat overbodige schuldgevoel een flinke schop na.