Pas 9 jaar en al in de puberteit

Paulien Cornelisse, J/M januari 2002

‘Ik was veel later dan mijn dochter Lisa,’ vertelt Marianne Bakker uit Eindhoven. ‘Toen ze 8 jaar en een paar maanden was, kreeg ze schaamhaar, en er was te zien dat de borstontwikkeling begon. Het viel haar zelf op.’ Een rare gewaarwording voor een moeder. ‘Het past niet: het is geestelijk nog zo’n kind, dat je zo’n volwassen lichaam niet verwacht.’

Jeugdgezondheidszorg ried de Bakkers aan een kinderarts te bezoeken. ‘Haar bloed is getest, en er is een foto van de hand gemaakt om te kijken in hoeverre het skelet al volgroeid was. Er kwam uit dat er niets bijzonders met Lisa is. Dat was een opluchting, dat ze in ieder geval geen hormonale afwijking had of zo.’

Gemiddeld begint een meisje te puberen als ze 11,7 jaar oud is. Bij ongeveer drie procent van de meisjes begint de puberteit echter al voor hun achtste. Kinderarts Hanneke Wennink is gepromoveerd op dit onderwerp. Ze krijgt vaak te maken met bezorgde ouders. ‘De puberteit zet veel eerder in dan je als ouder denkt. Voordat borstjes echt zichtbaar zijn, is er al een jaar iets gaande. Eerst kun je een soort erwtje voelen onder de tepel. Dat is het begin, en veel ouders merken dat niet op. Bij jongens zakt het balzakje wat uit, en dat is ook niet opvallend.’

Als een kind er voor het ongeoefende oog nog uitziet als een kind, is het in feite al aan het puberen. Dit hoeft niet echt een probleem te zijn, maar als een meisje als eerste in de klas borsten krijgt en ongesteld wordt, kan het zijn dat ze buiten de groep valt of zelfs gepest wordt.

Wat gebeurt er concreet in de puberteit? Bij meisjes beginnen eerst de borsten te groeien, en ze krijgen hun groeispurt vrij vroeg in de puberteit. Tegelijkertijd komt het schaamhaar en iets later het okselhaar. De schaamlippen worden groter, en de vaginawand wordt dikker. Ongeveer twee jaar na de eerste borstontwikkeling komt de menstruatie.

Voor bezorgde ouders is hier een kleine kanttekening op zijn plaats: onder invloed van zwakke mannelijke hormonen uit de bijnier kan een vroege groei van schaamhaar ontstaan. Dit hoeft echter helemaal nog niet te betekenen dat de puberteit meteen in aantocht is.

Bij jongens groeien eerst de testikels (ballen) en daarna de penis. De tepels zetten wat op, en er begint schaamhaar te groeien. Het tijdstip van de eerste nachtelijke zaadlozing (natte droom) varieert sterk in de loop van de puberteitsontwikkeling. Ongeveer twee jaar na het begin van de puberteit gaat bij jongens de stem dalen, de baardgroei komt daarna. Bij jongens komt de groeispurt later dan bij meisjes, wat verklaart waarom groep 8 veelal bevolkt wordt door lange meiden en kleine jochies.

Beter eten, minder ziek

Deze processen beginnen, met name bij meisjes, langzaamaan steeds eerder. In 1860 begonnen meisjes rond hun achttiende met menstrueren. In 1955 was de gemiddelde leeftijd die Nederlandse meisjes hadden bij de eerste menstruatie 13,7 jaar. Vijfentwintig jaar later, in 1980, is het begin van de eerste menstruatie met vier maanden vervroegd. Toen begonnen meisjes met 13,3 jaar te men­strueren. In Amerika is in 1997 vastge- steld dat meisjes hun eerste menstruatie gemiddeld hebben als ze 12,8 jaar oud zijn. Steeds vroeger dus, en het einde van deze tendens is nog niet in zicht. Hoewel in Nederland, anders dan in Amerika, de vervroeging wel minder snel lijkt te gaan.

Hoe het komt dat er een langzame vervroeging is in het intreden van de puberteit is niet helemaal bekend. Wennink: ‘Ik denk dat er twee oorzaken zijn. Ten eerste is de voeding veel volwaardiger. We eten meer eiwitten: vlees, eieren en bonen. Daarnaast zijn kinderen minder ziek dan vroeger. Binnen 24 uur zitten ze bij de dokter. Het aantal ziektedagen staat rechtstreeks in verband met de ontwikkeling. Hoe minder een kind ziek is geweest, hoe beter het groeit en zich kan ontwikkelen.’

Dat kinderen steeds minder ziek worden, kan niet negatief genoemd worden. Maar het moderne voedingspatroon zou wellicht anders kunnen. Zo zijn er aanwijzingen dat de menstruatie begint bij een bepaald percentage lichaamsvet. Bij dikkere meisjes zou hun verhoogde vetpercentage kunnen zorgen voor hun eerste menstruatie. Omdat kinderen dikker zijn dan vroeger, zou de gemiddelde menstruatieleeftijd ook dalen. Maar of dit echt zo is, is nog niet bekend.

PCB en DDT

Een andere zorg is dat er in het hedendaagse voedsel chemische verontreiniging zit, waardoor kinderen vroeger rijpen. Dat dit geen sprookje is, blijkt uit een extreem voorval: op Haïti kregen kleine meisjes in een arme wijk ineens allemaal borsten. Dat bleek te komen doordat ze allemaal kippen aten die speciaal voer hadden gekregen. In dat voer bleek na onderzoek oestrogeen te zitten, het vrouwelijke hormoon. Het werd gebruikt om de kippen snel vet te mesten.

PCB (polychloorbifenyl, wat in sommige plastics zit) en DDT (een insectendodend middel, dichlorodifenyltrichloorethaan) zijn ook stoffen die in verband worden ?gebracht met een te vroeg intredende puberteit. Blootgesteld aan grote concentraties van deze stoffen treedt de puberteit bij meisjes zo’n elf maanden eerder in. Bij jongens bestaat dit effect niet. Ook in Nederland zijn deze stoffen in het voedsel te vinden, hoewel ze zoveel mogelijk geweerd worden. In België werd vastgesteld dat twee op de vijftien baby’s DDT in het bloed hadden. Hoe alarmerend dit allemaal moge klinken, het is niet zo dat er al een echt bewijs is geleverd voor het verband tussen verontreinigde voeding en vroege puberteit. Daarnaast ?is het ook belangrijk om te onthouden dat de puberteit maar heel geleidelijk vroeger intreedt (er gaan decennia overheen), en dat eventuele verontreinigingseffecten dus niet van zeer dramatische aard zijn.

Lees verder

Pag. 1 | 2