Schaamlipcorrecties. Een ingrijpende trend

Tekst: Hettie Graafland

J/M Pubers januari 2007

Steeds meer minderjarige meisjes laten hun binnenste schaamlippen operatief ?verkleinen. Onthutsend, vinden gynaecologen Janneke van der Does en Marieke Paarlberg. ‘Ouders moeten zich realiseren waarmee hun dochters bezig zijn. Hoe kan een puber nou zeker weten of ze zo’n ingreep wil?’

Acht verzoeken voor schaamlipcorrecties kreeg Janneke van der Does (44), gynaecoloog in het Diaconessenhuis in Leiden, vorig jaar. Niet van volwassen vrouwen, maar van onvolgroeide schoolmeisjes. Meisjes die gebukt gingen onder de grootte van hun binnenste schaamlippen en die operatief wilden laten verkleinen. Hun huisarts had hen keurig naar Van der Does doorverwezen en daar stonden ze dan, de bakvissen. Bang door andere meiden te worden uitgelachen tijdens het gezamenlijk douchen na een sportwedstrijd. De eerste keer met hun vriendje almaar uitstellend, uit vrees dat hij haar zal afwijzen vanwege de maat van de schaamlippen.

Van der Does was onthutst. In de veertien jaar dat ze haar vak uitoefent, heeft ze deze ingreep maar zelden verricht en dan nog alleen bij volwassen vrouwen die fysiek last ondervonden van hun schaamlippen - tijdens het fietsen bijvoorbeeld. En nu plots acht verzoeken van jonge meisjes, de jongste 12 jaar oud. De meeste meiden waren vergezeld van hun moeders. Sommigen wisten duidelijk geen raad met deze wens van hun dochter, vertelt Van der Does. Maar anderen leken de onzekerheid van hun dochter te bevestigen of zelfs te versterken. Eén moeder erkende dat ze zichzelf ook lelijk vond, ‘van onderen’.

Toename

Naar schatting kloppen inmiddels zo’n duizend tot twaalfhonderd minderjarige meisjes per jaar aan bij gynaecologen om hun schaamlippen operatief te laten verkleinen. Dat meldt Marieke Paarlberg, als gynaecoloog werkzaam in Gelre Ziekenhuizen, locatie Apeldoorn. Overigens kunnen meisjes en vrouwen voor deze operatie, die in principe niet wordt vergoed door verzekeraars, ook terecht bij plastisch chirurgen. Ook deze beroepsgroep merkt dat de vraag naar labiacorrecties bij vrouwen, niet specifiek onder jonge meisjes, de laatste tijd sterk toeneemt. In welke mate precies, dat durft men bij de Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie (NVPC) niet te zeggen. ‘Als vakvereniging turven wij nog niet hoeveel borsten, neuzen en schaamlippen jaarlijks gecorrigeerd worden,’ laat de secretaresse van de NVPC desgevraagd weten.

Het maakbare lichaam

Waarom is er opeens zo veel vraag naar labiacorrecties, ook onder minderjarige meisjes? De NVPC wijst op de toegenomen vraag naar plastische chirurgie in het algemeen. Ons lichaam is in hoge mate maakbaar, en dus zijn ‘afwijkende’ schaamlippen dat ook.

Maar het is nog maar de vraag wat afwijkend is. De buitenste schaamlippen heten in vaktermen labia majores, hetgeen grote schaamlippen betekent, en de binnenste labia minores, kleine schaamlippen dus. Ongelukkige termen, misleidend zelfs, want de binnenste schaamlippen zijn zeer divers in vorm en grootte - ‘losjes gemeten’ variërend tussen de 0,7 en 5 centimeter, zo blijkt uit onderzoek. Bij veel vrouwen en meisjes steken de ‘kleine’ schaamlippen dus uit de grote.

Ook de scheermode is debet aan deze trend, denken gynaecologen Van der Does en Paarlberg. Onder vrouwen tot pakweg 30, 35 jaar is het bon ton het schaamhaar geheel te verwijderen of hooguit een verticaal streepje, driehoekje of hartje aan schaamhaar over te laten. ‘Scheren kan irritatie veroorzaken,’ zegt Paarlberg, ‘terwijl veel meisjes die irritatie toedichten aan te grote schaamlippen. Bovendien wordt de schaamstreek een zichtbaar onderdeel van het lichaam. Een onderdeel waaraan een normering is komen te hangen: hoe kleiner hoe beter. Als vrouw moet je tegenwoordig zo min mogelijk uitstekende geslachtsdelen hebben. We zijn geleidelijk aan criteria gaan hanteren die gelden in landen waar vrouwen besneden worden. Sommige collega’s vinden dit een extreme uitspraak. Maar intussen vinden we het wel oké om een stukje van de schaamstreek verwijderen.’

Betere voorlichting

Vrouwen in onze samenleving, zo verzuchten Paarlberg en Van der Does, krijgen steeds meer het gevoel dat het niet normaal is zoals ze eruitzien. ‘Wij gynaecologen realiseren ons dat te weinig,’ aldus Paarlberg. ‘We moeten mensen meer voorlichten over de natuurlijke variaties van het menselijk lichaam.’

Sommige meisjes klagen over pijn in de schaamstreek en zeggen om die reden een operatie te willen. Ook dan is voorlichting op zijn plaats, vinden de gynaecologen. Zo kan pijn veroorzaakt worden door strings en te krap ondergoed; een branderig gevoel door inlegkruisjes of niet-ademend ondergoed. Een beetje crème kan wonderen doen, en zo’n potje is een stuk goedkoper dan een operatie.’

Beide gynaecologen zien het als hun missie zo veel mogelijk meisjes van de ingreep af te doen zien. Een van de redenen is dat de buitenste schaamlippen bij meisjes in de groei relatief lang plat blijven, terwijl de binnenste al volgroeid zijn. Maar er is ook een psychologische kant. ‘Volwassen vrouwen acht ik oud en wijs genoeg om zo’n beslissing te nemen,’ zegt van der Does, ‘maar hoe weet een puber nu zeker dat ze zo’n ingreep wil?’ Met alle optanten voert ze daarom minimaal twee gesprekken, als het maar even kan in bijzijn van een ouder. ‘Zij moeten zich realiseren waarmee hun dochters bezig zijn en hen verzekeren dat ze er normaal uitzien. Ik heb gemerkt dat ongeveer de helft afhaakt als ze horen dat ze er niet afwijkend uitzien.’

Intussen is het maar te hopen dat ouders überhaupt afweten van de plannen van hun dochters. De wet staat namelijk toe dat meisjes vanaf hun zestiende jaar een schaamlipcorrectie ondergaan zonder toestemming van de ouders. Beide artsen hebben het nog niet meegemaakt, maar toch. ‘Ik vind het onbegrijpelijk, zo’n wet’, zegt Van der Does. ‘Vergelijk deze operatie eens met een tattoo of piercing; daar is wel toestemming voor nodig!’

Zonde

Vier van de acht patiënten die bij Van der Does aanklopten, hebben voet bij stuk gehouden, ondanks uitvoerige gesprekken. Bij hen heeft de gynaecoloog de ingreep verricht en hoewel haar patiënten heel gelukkig waren met het resultaat, heeft ze er zelf een slecht gevoel aan overgehouden. ‘Ik vind het zonde van zo’n jonge, gezonde meid,’ zegt ze. ‘Hoe weet ik dat ze later geen spijt zal hebben van zo’n ingreep? Maar als ik de operatie weiger, stappen ze gewoon op een gynaecoloog af die het wel wil doen. Niet al mijn vakgenoten denken er zo over als ik. Sommigen zien het probleem niet. Bovendien kan iedereen terecht bij een privékliniek voor plastische chirurgie.’

Dat laatste baart haar werkelijk zorgen. ‘Het is maar de vraag of plastisch chirurgen ook vragen stellen aan de patiënt.’

Betere screening

Michel Cromheecke, plastisch chirurg en secretaris van de NVPC, schetst een minder somber beeld dan Van der Does. Hij is ervan overtuigd dat plastisch chirurgen alleen bij uitzondering schaamlipcorrecties verrichten bij meisjes onder de 16. ‘Ook bij ons speelt het leeftijdscriterium een rol,’ zegt hij. Maar cijfers daaromtrent moet hij schuldig blijven. Ook bestaan er geen richtlijnen voor plastisch chirurgen over hoe om te gaan met verzoeken tot labiacorrecties van minderjarigen - net zomin als voor gynaecologen trouwens. Wel meldt hij dat de NVPC is benaderd door het College voor Zorgverzekeringen. ‘Ons is gevraagd richtlijnen op te stellen voor vergoeding van schaamlipverkleiningen. Vervolgens hebben wij de gynaecologenvereniging benaderd om die criteria gezamenlijk op te stellen. Maar de gynaecologen vonden dit geen item en laten het geheel aan ons over.’

Cromheecke vertelt over het beleid dat tot dusverre gevoerd wordt in de esthetische kliniek in Friesland waar hij werkzaam is. ‘Als wij maar enigszins twijfelen aan het motief van zo’n patiënte, dan sturen we haar voor onderzoek door naar een klinisch psycholoog of kinderarts.’

Gynaecologe Paarlberg maakt zich hard voor de gedegen screening bij elk verzoek tot labiacorrectie en ook zij pleit voor een korte lijn met een - liefst vrouwelijke - psycholoog. Wie weet kampt de patiënte met ‘ingebeelde lelijkheid’, of spelen negatieve seksuele ervaringen een rol. Zijn de labia minores korter dan vier centimeter, dan moet een ingreep sowieso uitblijven, vindt ze. Tot slot, aldus Paarlberg en Van der Does, moeten labiacorrecties wettelijk verboden worden bij meisjes onder de 18.

Onbekwame artsen

Een verbod onder de 18 gaat plastisch chirurg Cromheecke te ver. ‘Stel dat een volgroeid meisje met daadwerkelijk heel forse labia zich ernstig geremd voelt. Moet je haar dan laten wachten tot ze 18 is? Ons gaat het om zorgvuldigheid.’

Toch maakt ook hij zich zorgen. ‘Er is een moordende concurrentie gaande in dit vak. In Nederland worden esthetische operaties uitgevoerd door artsen die weliswaar bevoegd zijn, basisartsen bijvoorbeeld, maar geen specifieke opleiding hebben gevolgd. En dus zijn deze mensen niet bekwaam. Deze onbekwame artsen vragen in het algemeen een lagere prijs voor zo’n operatie. En patiënten kijken vaak vooral naar wat een ingreep kost, en niet naar wie deze uitvoert. Neemt u van mij aan: hoe moordender de concurrentie, des te slechter de dienstverlening aan de patiënt.’

Acht verzoeken voor schaamlipcorrecties kreeg Janneke van der Does (44), gynaecoloog in het Diaconessenhuis in Leiden, vorig jaar. Niet van volwassen vrouwen, maar van onvolgroeide schoolmeisjes. Meisjes die gebukt gingen onder de grootte van hun binnenste schaamlippen en die operatief wilden laten verkleinen. Hun huisarts had hen keurig naar Van der Does doorverwezen en daar stonden ze dan, de bakvissen. Bang door andere meiden te worden uitgelachen tijdens het gezamenlijk douchen na een sportwedstrijd. De eerste keer met hun vriendje almaar uitstellend, uit vrees dat hij haar zal afwijzen vanwege de maat van de schaamlippen.

Van der Does was onthutst. In de veertien jaar dat ze haar vak uitoefent, heeft ze deze ingreep maar zelden verricht en dan nog alleen bij volwassen vrouwen die fysiek last ondervonden van hun schaamlippen - tijdens het fietsen bijvoorbeeld. En nu plots acht verzoeken van jonge meisjes, de jongste 12 jaar oud. De meeste meiden waren vergezeld van hun moeders. Sommigen wisten duidelijk geen raad met deze wens van hun dochter, vertelt Van der Does. Maar anderen leken de onzekerheid van hun dochter te bevestigen of zelfs te versterken. Eén moeder erkende dat ze zichzelf ook lelijk vond, ‘van onderen’.

Toename

Naar schatting kloppen inmiddels zo’n duizend tot twaalfhonderd minderjarige meisjes per jaar aan bij gynaecologen om hun schaamlippen operatief te laten verkleinen. Dat meldt Marieke Paarlberg, als gynaecoloog werkzaam in Gelre Ziekenhuizen, locatie Apeldoorn. Overigens kunnen meisjes en vrouwen voor deze operatie, die in principe niet wordt vergoed door verzekeraars, ook terecht bij plastisch chirurgen. Ook deze beroepsgroep merkt dat de vraag naar labiacorrecties bij vrouwen, niet specifiek onder jonge meisjes, de laatste tijd sterk toeneemt. In welke mate precies, dat durft men bij de Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie (NVPC) niet te zeggen. ‘Als vakvereniging turven wij nog niet hoeveel borsten, neuzen en schaamlippen jaarlijks gecorrigeerd worden,’ laat de secretaresse van de NVPC desgevraagd weten.

Het maakbare lichaam

Waarom is er opeens zo veel vraag naar labiacorrecties, ook onder minderjarige meisjes? De NVPC wijst op de toegenomen vraag naar plastische chirurgie in het algemeen. Ons lichaam is in hoge mate maakbaar, en dus zijn ‘afwijkende’ schaamlippen dat ook.

Maar het is nog maar de vraag wat afwijkend is. De buitenste schaamlippen heten in vaktermen labia majores, hetgeen grote schaamlippen betekent, en de binnenste labia minores, kleine schaamlippen dus. Ongelukkige termen, misleidend zelfs, want de binnenste schaamlippen zijn zeer divers in vorm en grootte - ‘losjes gemeten’ variërend tussen de 0,7 en 5 centimeter, zo blijkt uit onderzoek. Bij veel vrouwen en meisjes steken de ‘kleine’ schaamlippen dus uit de grote.

Ook de scheermode is debet aan deze trend, denken gynaecologen Van der Does en Paarlberg. Onder vrouwen tot pakweg 30, 35 jaar is het bon ton het schaamhaar geheel te verwijderen of hooguit een verticaal streepje, driehoekje of hartje aan schaamhaar over te laten. ‘Scheren kan irritatie veroorzaken,’ zegt Paarlberg, ‘terwijl veel meisjes die irritatie toedichten aan te grote schaamlippen. Bovendien wordt de schaamstreek een zichtbaar onderdeel van het lichaam. Een onderdeel waaraan een normering is komen te hangen: hoe kleiner hoe beter. Als vrouw moet je tegenwoordig zo min mogelijk uitstekende geslachtsdelen hebben. We zijn geleidelijk aan criteria gaan hanteren die gelden in landen waar vrouwen besneden worden. Sommige collega’s vinden dit een extreme uitspraak. Maar intussen vinden we het wel oké om een stukje van de schaamstreek verwijderen.’

Betere voorlichting

Vrouwen in onze samenleving, zo verzuchten Paarlberg en Van der Does, krijgen steeds meer het gevoel dat het niet normaal is zoals ze eruitzien. ‘Wij gynaecologen realiseren ons dat te weinig,’ aldus Paarlberg. ‘We moeten mensen meer voorlichten over de natuurlijke variaties van het menselijk lichaam.’

Sommige meisjes klagen over pijn in de schaamstreek en zeggen om die reden een operatie te willen. Ook dan is voorlichting op zijn plaats, vinden de gynaecologen. Zo kan pijn veroorzaakt worden door strings en te krap ondergoed; een branderig gevoel door inlegkruisjes of niet-ademend ondergoed. Een beetje crème kan wonderen doen, en zo’n potje is een stuk goedkoper dan een operatie.’

Beide gynaecologen zien het als hun missie zo veel mogelijk meisjes van de ingreep af te doen zien. Een van de redenen is dat de buitenste schaamlippen bij meisjes in de groei relatief lang plat blijven, terwijl de binnenste al volgroeid zijn. Maar er is ook een psychologische kant. ‘Volwassen vrouwen acht ik oud en wijs genoeg om zo’n beslissing te nemen,’ zegt van der Does, ‘maar hoe weet een puber nu zeker dat ze zo’n ingreep wil?’ Met alle optanten voert ze daarom minimaal twee gesprekken, als het maar even kan in bijzijn van een ouder. ‘Zij moeten zich realiseren waarmee hun dochters bezig zijn en hen verzekeren dat ze er normaal uitzien. Ik heb gemerkt dat ongeveer de helft afhaakt als ze horen dat ze er niet afwijkend uitzien.’

Intussen is het maar te hopen dat ouders überhaupt afweten van de plannen van hun dochters. De wet staat namelijk toe dat meisjes vanaf hun zestiende jaar een schaamlipcorrectie ondergaan zonder toestemming van de ouders. Beide artsen hebben het nog niet meegemaakt, maar toch. ‘Ik vind het onbegrijpelijk, zo’n wet’, zegt Van der Does. ‘Vergelijk deze operatie eens met een tattoo of piercing; daar is wel toestemming voor nodig!’

Zonde

Vier van de acht patiënten die bij Van der Does aanklopten, hebben voet bij stuk gehouden, ondanks uitvoerige gesprekken. Bij hen heeft de gynaecoloog de ingreep verricht en hoewel haar patiënten heel gelukkig waren met het resultaat, heeft ze er zelf een slecht gevoel aan overgehouden. ‘Ik vind het zonde van zo’n jonge, gezonde meid,’ zegt ze. ‘Hoe weet ik dat ze later geen spijt zal hebben van zo’n ingreep? Maar als ik de operatie weiger, stappen ze gewoon op een gynaecoloog af die het wel wil doen. Niet al mijn vakgenoten denken er zo over als ik. Sommigen zien het probleem niet. Bovendien kan iedereen terecht bij een privékliniek voor plastische chirurgie.’

Dat laatste baart haar werkelijk zorgen. ‘Het is maar de vraag of plastisch chirurgen ook vragen stellen aan de patiënt.’

Betere screening

Michel Cromheecke, plastisch chirurg en secretaris van de NVPC, schetst een minder somber beeld dan Van der Does. Hij is ervan overtuigd dat plastisch chirurgen alleen bij uitzondering schaamlipcorrecties verrichten bij meisjes onder de 16. ‘Ook bij ons speelt het leeftijdscriterium een rol,’ zegt hij. Maar cijfers daaromtrent moet hij schuldig blijven. Ook bestaan er geen richtlijnen voor plastisch chirurgen over hoe om te gaan met verzoeken tot labiacorrecties van minderjarigen - net zomin als voor gynaecologen trouwens. Wel meldt hij dat de NVPC is benaderd door het College voor Zorgverzekeringen. ‘Ons is gevraagd richtlijnen op te stellen voor vergoeding van schaamlipverkleiningen. Vervolgens hebben wij de gynaecologenvereniging benaderd om die criteria gezamenlijk op te stellen. Maar de gynaecologen vonden dit geen item en laten het geheel aan ons over.’

Cromheecke vertelt over het beleid dat tot dusverre gevoerd wordt in de esthetische kliniek in Friesland waar hij werkzaam is. ‘Als wij maar enigszins twijfelen aan het motief van zo’n patiënte, dan sturen we haar voor onderzoek door naar een klinisch psycholoog of kinderarts.’

Gynaecologe Paarlberg maakt zich hard voor de gedegen screening bij elk verzoek tot labiacorrectie en ook zij pleit voor een korte lijn met een - liefst vrouwelijke - psycholoog. Wie weet kampt de patiënte met ‘ingebeelde lelijkheid’, of spelen negatieve seksuele ervaringen een rol. Zijn de labia minores korter dan vier centimeter, dan moet een ingreep sowieso uitblijven, vindt ze. Tot slot, aldus Paarlberg en Van der Does, moeten labiacorrecties wettelijk verboden worden bij meisjes onder de 18.

Onbekwame artsen

Een verbod onder de 18 gaat plastisch chirurg Cromheecke te ver. ‘Stel dat een volgroeid meisje met daadwerkelijk heel forse labia zich ernstig geremd voelt. Moet je haar dan laten wachten tot ze 18 is? Ons gaat het om zorgvuldigheid.’

Toch maakt ook hij zich zorgen. ‘Er is een moordende concurrentie gaande in dit vak. In Nederland worden esthetische operaties uitgevoerd door artsen die weliswaar bevoegd zijn, basisartsen bijvoorbeeld, maar geen specifieke opleiding hebben gevolgd. En dus zijn deze mensen niet bekwaam. Deze onbekwame artsen vragen in het algemeen een lagere prijs voor zo’n operatie. En patiënten kijken vaak vooral naar wat een ingreep kost, en niet naar wie deze uitvoert. Neemt u van mij aan: hoe moordender de concurrentie, des te slechter de dienstverlening aan de patiënt.’