Seksuele voorlichting. Wat leren ze op de middelbare school?

Mei 2008

Tekst: Laetitia Baars

Op de middelbare school krijgen veel kinderen in de onderbouw seksuele voorlichting. Maar wat wordt er eigenlijk precies verteld tijdens deze lessen?

In het kader van een kleinschalig onderzoek aan de Universiteit van Amsterdam werd aan vier biologieleraren gevraagd hoe zij de lessen inrichten, hoe zij omgaan met dingen als intimiteit en persoonlijk gerichte vragen van leerlingen en waar hun grenzen liggen.

In het algemeen krijgen leerlingen in de brugklas bij het vak verzorging te horen dat je bijvoorbeeld je genitaliën schoon moet houden. In de tweede en derde klas wordt vervolgens nauwkeurig uitleg gegeven over de ‘technische aspecten’ van seks. Zo moeten ze de onderdelen van de geslachtsdelen kunnen benoemen, weten hoe de menstruatiecyclus en zwangerschap verlopen, en begrijpen hoe soa’s worden overgedragen. Daarnaast wordt vaak benadrukt welke anticonceptiemethodes er allemaal zijn, wat je moet doen als je zwanger raakt en wat ongewenste intimiteiten zijn.

Allemaal essentiële informatie, maar of leerlingen in de klas ook echt iets leren over seksuele handelingen, is afhankelijk van de welwillendheid van de docent. Sommigen van hen geven spelenderwijs extra kennis door. Zo tonen ze klassikaal hoe een condoom moet worden afgerold en is er bijvoorbeeld het ‘AIDS-spel’, waarbij kinderen met bekertjes melk en jodiumtinctuur ontdekken hoe snel een virus kan worden overgedragen.

Seksuele voorlichting op scholen wordt niet centraal aangestuurd. Een duidelijke richtlijn naast het biologieboek is er niet. De Rutgers Nisso Groep heeft kort geleden wel een voorlichtings-dvd voor in de klas ontwikkeld, maar docenten moeten deze dvd zélf aanschaffen. Dus krijgen de meeste leerlingen in de praktijk van alledag een video te zien die volgens docent Erik Klaver (55) al enige jaren meegaat: ‘Typisch zeventiger jaren. Er zitten steeds gespeelde fragmentjes in over vrijen. Je ziet bijvoorbeeld een jongen die aan de borsten van een meisje voelt en een meisje dat zichzelf vingert - alles is in beeld!’ Docente Dafna Fonds (28) gebruikt ter ondersteuning een wat mildere video waarin met infrarood de beweging van de geslachtsdelen wordt getoond. Eik Klaver ziet de voorlichtingslessen als een proces dat eerst wat afstandelijk begint en waarin leerlingen steeds meer durven te vragen. Martijn Sluis (27) ervaart dit op dezelfde manier, maar laat veel van zijn voorlichting afhangen van ‘hoe hij in de groep ligt’. Hij ziet het vooal als zijn taak om te vertellen wat er op het proefwerk getoetst wordt, maar ‘wil er ook voor zijn leerlingen zijn als dat nodig is’. Marjolijn Prinsen (37) beschouwt seksuele voorlichting als het leukste onderwerp van biologie dat er is en besteedt er het liefst zoveel mogelijk tijd aan. Overigens vindt ze dat het toelichten van orale seks te ver gaat voor school en is ze ook huiverig voor het toelichten van extreme seksactiviteiten: ‘Ik vind de klas gewoon niet dé plek om dat te vertellen.’

Welke taal

Erik overlegt voorafgaand aan de lessen altijd eerst met de leerlingen welke woorden het meest geschikt zijn om de genitaliën te benoemen. ‘Óf het is schuttingtaal óf het is zo steriel dat daar ook niets mee te doen is. Maar in de praktijk komt het er meestal op neer dat “kut” en “lul” wat de leerlingen betreft gewone woorden zijn.’

Leuk

Van de geïnterviewde docenten is Erik de enige die stilstaat bij hoeveel plezier je aan seks kunt beleven: ‘Ik denk dat veel kinderen niet op de hoogte zijn van wat er op seksueel gebied allemaal te doen is. Ik ben er heel erg duidelijk over dat seks primair léuk is, mits beide partijen het willen en dat dát dan ook de belangrijkste reden is.’ De andere docenten geven hierom veel duidelijker hun grenzen aan. ‘Ik vind dat je goed voorgelicht moet zijn, maar je moet ook zelf de ruimte hebben om dingen te ontdekken en fantasieën te creëren’ zo stelt Marjolijn. Martijn voegt hier aan toe: ‘Ze moeten zelf kunnen experimenteren. Als jongeren op een gegeven moment seks hebben gehad, gaan ze daar waarschijnlijk met vrienden en vriendinnen over praten. Als ze vinden dat ik daar ook een rol in moet krijgen, dan moeten ze dat maar zeggen. Ik zal er niet uit mezelf over beginnen.’

Masturbatie

Over masturbatie hebben deze docenten het niet vanzelfsprekend. Erik gaat ervan uit dat bijna elke leerling wel aan zelfbevrediging doet, maar erkent ook dat er altijd wel een paar meisjes zijn die het nog niet ontdekt hebben. Toch zou het hem véél te ver gaan om leerlingen te vragen of ze hieraan doen. Dafna benadrukt altijd in de klas dat zelfbevrediging heel normaal is en gezond, maar dat het wel iets is wat je privé doet en niet in openbare ruimtes. Marjolijn bespreekt masturbatie ook op deze manier in de klas.

Libido

De docenten benadrukken het belang van voorspel wel – zo zegt Marjolijn altijd tegen de jongens dat ze ‘er niet zomaar bovenop kunnen duiken’ – maar ze leggen de werking van het libido niet duidelijker uit dan in het biologieboek (en daarin staat: ‘de vagina wordt vochtig wanneer het meisje opgewonden is’). Zou daar in de lessen niet veel meer aandacht voor moeten zijn aan? Zeker als je beseft dat ruim 19 procent van – voornamelijk - jonge vrouwen lijdt aan opwindingsstoornissen en andere seksuele disfuncties (bron: onderzoek Rutgers Nisso Groep). Zou er niet duidelijk moeten worden uitgelegd wat het verschil is tussen seksueel verlangen en seksuele opwinding? Marjolijn vindt van wel en vindt ook dat leerlingen sowieso van het bestaan van seksuele disfuncties moeten afweten: ‘Dan hebben ze er tenminste al eens van gehoord als ze iets overkomt en kunnen ze verder zoeken naar wat het echt is.’ Hoe komt het dat de docenten in praktijk niet uitwijden over het orgasme en libido? Martijn geeft toe dat hij bang is dat de leerlingen hem niet serieus zouden nemen en dat ze hem zouden vragen ‘hoe hij dat dan allemaal weet’. Ook vindt hij het lastig om orale seks toe te lichten. Het hoort wel bij seksuele voorlichting, vindt hij, maar toch zouden de leerlingen dat zelf maar moeten uitzoeken. ‘Ik zit er ook niet op te wachten om daar over uit te wijden. Dít is gewoon mijn werk en het is mijn taak om te zorgen dat ze hun proefwerk goed maken.’ Bovendien is hij bang dat het hem een slechte reputatie zou geven; kinderen of ouders kunnen de lessen erover verkeerd interpreteren. Erik herkent dit en verwijst naar een boos telefoontje van een moeder die vond dat haar vijftienjarige dochter nog lang niet aan dit soort kennis toe was. Maar Marjolijn is vooral bang dat de voorlichting zelf op dat moment tot te veel seksuele opwinding leidt: ‘Die fantasie van sommigen! “Oei, dat gaat helemaal mis, nu zitten ze helemaal aan seks te denken!’’ heb ik weleens gedacht.’ Erik ervaart die lastige positie toch wat minder. ‘In het begin zijn ze altijd wat giebelig, maar dat zakt meestal na een paar lessen. Oók omdat ik er zo makkelijk over praat!’

Standjes

De vier geïnterviewde docenten beschouwen het niet als hun taak om uitleg te geven over verschillende standjes. ‘Ik vind het niet nodig om een encyclopedie van standjes te behandelen,’ zegt Erik, ‘maar ik denk wel dat het heel zinnig is om te melden dat het niet alleen maar in het missionarisstandje hoeft, omdat dat ook niet altijd de prettigste en meest praktische houding is ten aanzien van de vrouwelijke anatomie.’ Martijn beschouwt het echter totaal niet als zijn taak: ‘Verschillende seksstandjes zien ze wel op tv. Dat ga ik niet behandelen. Ik denk dat je jezelf anders belachelijk maakt.’   

Ongemakkelijk

Hoewel kinderen lacherig reageren tijdens het bespreken van seks, vindt Erik dat klassikale voorlichting nog steeds de beste manier is. ‘Er zijn natuurlijk altijd een paar jongetjes die me proberen te shockeren met iets schunnigs, maar als het enigszins binnen de grenzen ligt van wat ik als docent kan maken, troef ik ze glashard af!’ Toch bespreekt ook hij niet alles even makkelijk. Woorden als ‘beffen’ en ‘pijpen’ gebruikt hij niet expliciet, maar ‘van mij krijgen ze zeker te horen dat het ook met de mond kan en dat je ’m er niet per se in hoeft te steken’. Nu zit Erik al ruim 20 jaar in het vak en is daarnaast vertrouwenspersoon op school.

Internet of school

Maar als scholen niet beschikken over een goede docent hiervoor, leerlingen niet serieus kunnen omgaan met het onderwerp en alles op internet te vinden is, moet seksuele voorlichting dan nog wel op school gegeven worden? ‘Ze zullen op internet toch echt niet gaan opzoeken hoe die menstruatiecyclus werkt!’ zegt Martijn. En vanuit dat oogpunt is het belangrijk dat school die preventieve informatie verschaft. Bovendien: hoe makkelijk is betrouwbare, educatieve informatie te vinden op internet over bijvoorbeeld orale en anale seks? Dat blijkt sterk afhankelijk van de gekozen zoekterm. Googlen op het woord ‘kontneuken’ levert een teleurstellend arsenaal aan pornosites op. Zoeken op ‘pijpen’ zorgt echter voor een verrassende uitkomst: tussen de hitsige seksverhaaltjes en pornoadvertenties prijkt zo nu en dan een verwijzing naar een behoorlijk bruikbare uitleg. Ditzelfde geldt voor het woord ‘beffen’. Zoeken op ‘anale seks’ levert zelfs alléén maar educatieve resultaten. Via internet zouden leerlingen zichzelf dus behoorlijk kunnen informeren, maar dat gebeurt lang niet altijd is de ervaring van Dafna. Zij krijgt vaak vragen over onderwerpen die overal op internet te vinden zijn en verbaast zich dan ook over het feit dat ‘veel jongens niet eens wisten dat meisjes ook kunnen masturberen!’.

Tijdschriften en tv

Natuurlijk zijn er ook nog jongerenbladen als Fancy en Hitkrant waarin lezersvragen over seks en liefde worden beantwoord door een deskundige. En BNN besteedt op televisie regelmatig aandacht een seksuele handelingen in Spuiten & Slikken. Een programma dat wellicht wat schokkend is voor kinderen die nog in de ooievaar geloven, maar dat in feite enorm informatief en waarschuwend werkt voor jongeren in de uitprobeerfase. Een programma waar ook veel behoefte aan is, omdat veel ouders zo’n enorme openheid waarschijnlijk nooit zouden kunnen en willen bereiken.

School is aanvullend

De mate waarin seks thuis besproken wordt, is bepalend voor de manier waarop het kind later seks beleeft, blijkt uit onderzoek van de Rutgers Nisso Groep (De Rol van Ouders in de Seksuele Ontwikkeling). Seksuele voorlichting op school is dus puur ter aanvulling. Nu worden er gemiddeld twaalf lessen aan besteed, iets wat Erik graag anders ziet: ‘Ik denk dat het nuttig is als er meer gelegenheid zou zijn om over seksualiteit te spreken, niet over de technische dingen.’ Marjolijn oppert dat ze er wel een volledig schooljaar aan zouden kunnen besteden: ‘Dit onderwerp is zó groot!’ En Dafna vindt dat seksuele voorlichting al in de eerste klas moet worden gegeven: ‘Ze komen in de brugklas wel eens naar me toe en vragen “Hoe zit dat dan?”’ Meer tijd dus voor – liefst landelijk aangestuurde - seksuele voorlichting. Nu wordt uitleg over seksualiteit en het plezier daarvan nog niet gezien als taak van de biologieleraar en blijft de voorlichting meestal beperkt tot het benadrukken van veilige geslachtsgemeenschap. En is dat ondertussen niet een beetje achterhaald?