Steeds meer kinderen slikken pillen. Het gebruik van adhd-medicijnen, maagzuurremmers, laxeermiddelen en antipsychotica steeg de afgelopen tien jaar met percentages die variëren tussen de 23 en 370 procent! Terwijl we van de meeste medicatie niet weten wat het effect is op een kinderlichaam.

'Vroeger vond ik het belachelijk als ouders hun drukke kinderen medicijnen gaven. Laten ze zelf een pil nemen, dacht ik. Nu sta ik daar toch anders tegenover,' zegt Roos Kuiper. Ze is moeder van twee zonen. Sem (9) is autistisch en zijn oudere broer Remus (11) heeft adhd. Ze slikken dagelijks heel wat weg. Beide jongens krijgen medicatie om zich beter te kunnen concentreren en melatonine om in slaap te komen. Daarnaast heeft Sem nog een antipsychotisch middel. 'Dat doe je echt pas nadat je álles wat er maar bestaat op het gebied van opvoeding, hebt toegepast,' kan Kuiper verzekeren. 'Het was misschien wel de moeilijkste beslissing in ons leven. Maar als Sem zijn pilletjes niet slikt, krijgen we bijna geen contact met hem en is hij zo rusteloos dat hij de hele dag om zich heen slaat. Dan houden wij het thuis - zelfs met alle hulp en begeleiding die we krijgen - niet in de hand.'

Remus heeft een minder moeizame jeugd door zijn adhd-medicatie. 'Hij is weer gelukkig, want we hoeven hem niet meer aan de lopende band te corrigeren. Hij kan zich voldoende concentreren in de klas en krijgt niet meer met iedereen ruzie. Maar het blijft aan je knagen. Je weet toch niet precies wat die medicijnen in hun lichaam doen.'

Steeds meer kinderen in Nederland krijgen medicijnen, zo blijkt uit cijfers van de Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK). De afgelopen tien jaar steeg vooral het gebruik van medicijnen tegen adhd, een slechte stoelgang en astma (zie tabel op pag. 36). Opvallend is ook de sterke toename van antipsychotica en maagzuurremmers.

Het toenemend medicijngebruik van kinderen heeft verschillende oorzaken, zegt Annemieke Horikx van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP), waaronder de SFK valt. 'Wij denken dat het te maken heeft met de beschikbaarheid van beter werkende middelen en een veranderde opvatting van de maatschappij over medicatie en ziekte.'

Voor adhd speelt de verbeterde diagnose bijvoorbeeld een rol. 'Die drukke kinderen waren er altijd al, het zijn de Pietjes Bell van vroeger. Maar nu herkennen we ze eerder en zijn er medicijnen die dit gedrag onderdrukken, waardoor ze zich beter concentreren op school. Dan is de druk om ze te gebruiken groot. Het wordt nu minder geaccepteerd als je niets doet.'

De toename van laxeermiddelen en maagzuurremmers heeft een andere oorzaak. Er zijn effectievere middelen op de markt gekomen, waardoor obstipatie en maagzuur gemakkelijker worden verholpen. 'Maar er is ook minder geduld om te wachten tot het vanzelf overgaat,' aldus Horikx. Daarnaast speelt de veranderde levensstijl een rol. 'Ik denk dat veel kinderen deze medicijnen niet nodig zouden hebben als ze gezonder aten en meer sportten.'

Antipsychotica worden vooral voorgeschreven aan kinderen met autisme. Per toeval is ontdekt dat deze medicijnen op hen een kalmerende werking hebben. 'Voor Sem is het bijna een wondermiddel,' beaamt Roos Kuiper. 'Opeens was hij weer aanspreekbaar en kon hij dingen die hem eerder niet lukten, zoals zichzelf aankleden.'

De meeste kinderen hebben baat bij hun medicatie. Maar er zit wel een keerzijde aan. Van meer dan 80 procent van de middelen die nu op de markt zijn, is niet goed bekend wat de effecten zijn op een kind. De medicijnen zijn gemaakt voor volwassenen en alleen getest op volwassenen. Medicijnonderzoek bij kinderen is voor de farmaceutische industrie zeer kostbaar en was tot 2007 niet verplicht. Bovendien zijn veel landen zeer terughoudend met dergelijk onderzoek bij kinderen. In Nederland is dit wettelijk alleen toegestaan als het risico voor kinderen nagenoeg verwaarloosbaar is. En dat is het niet zo vaak.

Dus geven artsen medicijnen zonder te weten wat die middelen precies in het lichaam van een kind doen. Niet op de korte termijn en niet op de lange termijn. 'We handelen vooral vanuit ervaring,' vertelt Saskia de Wildt, kinderarts op de Intensive Care afdeling van het Erasmus MC - Sophia Kinderziekenhuis in Rotterdam. 'Dat komt in grote lijnen neer op een aanpassing van de dosering voor volwassenen aan het kind op basis van het gewicht.'

Terwijl het kinderlichaam anders functioneert dan een volwassen lichaam. Zo zijn de darmen, lever en nieren nog niet volledig ontwikkeld. Hierdoor is de opname van medicatie door de darmen en de verwerking ervan door lever en nieren anders. Een medicijn in een lagere dosering kan daarom een groter of ander effect hebben dan je op basis van het gewicht van een kind verwacht. Zo geeft morfine bij kleine kinderen vaker problemen met ademhalen dan bij oudere kinderen of volwassenen. En jonge kinderen hebben een grotere kans op ernstige leverproblemen door bepaalde medicijnen tegen stuipen.

Gelukkig is er de laatste jaren veel aandacht voor deze problematiek. Er zijn diverse projecten gestart om de kennis over medicijnen voor kinderen zo veel mogelijk te vergroten, aldus De Wildt, die als enige kinderarts in Nederland ook een opleiding klinische farmacologie heeft gevolgd. Een stap in de goede richting is de opzet van een kinderformularium twee jaar geleden, een samenwerkingsverband tussen kinderartsen en apothekers. Hierin is alle praktische ervaring met dosering en bijwerkingen van medicijnen van Nederlandse kinderartsen gebundeld, aangevuld met literatuuronderzoek. De Wildt: 'Iedere arts had zijn eigen boekje op zak. Daarin noteerde hij bij welk ziektebeeld hij welk medicijn gaf en in welke dosering. Deze kennis bleef binnen de afdeling. Doodzonde!'

Iedere arts kan het kinderformularium nu raadplegen, voordat hij een recept uitschrijft. Maar ook ouders kunnen erin kijken. Het is voor iedereen vrij toegankelijk.

Daarnaast is vorig jaar het Nationale onderzoeksprogramma Priority Medicine for Children begonnen van ZonMw, een organisatie die, met geld van de overheid, gezondheidsonderzoek financiert. In september maakte ZonMw bekend 4,1 miljoen beschikbaar te stellen voor projecten die de werking van bestaande medicijnen bestuderen, zoals onderzoek naar de effectiviteit en veiligheid van bepaalde astmamedicijnen, naar een groep pijnbestrijders en naar metformine, een medicijn voor mensen met diabetes of obesitas.

Recent is ook het MCRN opgericht, een netwerk van Nederlandse ziekenhuizen dat onderzoek naar medicijnen voor kinderen stimuleert en begeleidt. 'De farmaceutische industrie kan hier bijvoorbeeld aankloppen met onderzoeksvragen. Wij geven daarin advies en bemiddelen met kinderartsen over eventueel uit te zetten onderzoek,' verduidelijkt De Wildt, die zelf actief betrokken is bij de MCRN.

'Er is veel gaande in Nederland, maar we staan slechts aan het begin. De kennis over de medicatie die nu op de markt is, zal er voorlopig niet door veranderen. Daarom moeten ouders en artsen zeer behoedzaam omgaan met medicijnen,' vindt ze. 'Als je medicijnen geeft, doe het dan weloverwogen. Kijk wat je ermee oplost en wat je ermee wint, ook op de lange termijn.'

Voor Kuiper en haar man is die afweging bijna dagelijkse kost. 'We praten regelmatig met artsen over de medicijnen van onze kinderen. Kunnen ze inmiddels zonder? Zijn er betere alternatieven? Zo zijn we een jaar geleden overgestapt op een nieuw antipsychoticum voor Sem, omdat het oude de kans op diabetes en overgewicht vergroot. Ook als ouder moet je goed blijven opletten, vind ik. Artsen hebben het soms zo druk, dat ze die check-up weleens uit het oog verliezen.'

Meer info: www.kinderformularium.nl