Meisjes van 12 jaar en ouder krijgen tegenwoordig een oproep om zich te laten inenten tegen baarmoederhalskanker. Het HPV-vaccin beschermt tegen infectie met het Humaan Papillomavirus (HPV) en is toegevoegd aan het rijksvaccinatieprogramma.

Na borstkanker is baarmoederhalskanker de meest dodelijke kankersoort bij vrouwen tussen de 15 en 44 jaar in Europa. Per dag krijgen zo’n 35 Nederlandse vrouwen te horen dat hun uitstrijkje niet goed is en sterft er één aan baarmoederhals-, vagina- of schaamlipkanker. Met het HPV-vaccin kunnen ouders hun dochters laten inenten tegen baarmoederhalskanker.

HPV wordt overgedragen via seksueel contact en is zo bezien te vergelijken met een seksueel overdraagbare aandoening (soa). Daadwerkelijke penetratie is daarvoor niet nodig. Omdat het virus zich zowel bij jongens als bij meisjes in de schaamstreek ophoudt, is aanraking daarmee door pijpen en wederzijdse masturbatie bijvoorbeeld al voldoende om het virale gevaar over te brengen. Condooms houden wel veel, maar niet alles tegen.

De meeste mensen (60-70 procent) lopen dan ook ergens in hun leven een besmetting op, met een piek tussen 15 en 25 jaar. Gelukkig merkt 90 procent dat niet eens, omdat hun afweerstelsel uit zichzelf het virus opruimt. Bij 10 procent blijft het echter aanwezig.

Afweersysteem
De ontdekking van HPV als enige boosdoener maakte de weg vrij voor het ontwikkelen van een vaccin dat dat virus bestrijdt, net als dat in het verleden succesvol gebeurd is met mazelen of pokken. Ook dit profylactische (preventieve) vaccin bevat stoffen die het nog niet geïnfecteerde lichaam prikkelen tot de aanmaak van afweerstoffen. Komt zo’n meisje later in aanraking met het echte HPV, dan wordt dat door het afweersysteem herkend en onschadelijk gemaakt.

Helemaal immuun voor baarmoederhalskanker wordt iemand echter nooit. Het HPV-vaccin voorkomt 70 tot 75 procent van alle gevallen van baarmoederhalskanker; zo’n 30 procent wordt veroorzaakt door andere typen van het HP-virus dan waartegen het HPV-vaccin beschermt. De inenting zal wel het aantal ‘onrustige’ uitstrijkjes en de kans op genitale wratten - soa nummer 2 in Nederland - aanzienlijk verminderen.

Virus en vaccin
Het humaan papillomavirus (HPV) kan gewone cellen veranderen in kankercellen. Het proces van infectie tot (voorstadia van) kankervorming neemt meestal twaalf tot vijftien jaar in beslag. Lang niet elke besmetting betekent kanker. Meestal ruimt het lichaam het zelf op. En zelfs als dat niet gebeurt, zijn er van de ruim honderd verschillende genotypen van het HPV nog maar dertien die tot kanker kunnen leiden (de zogenoemde oncogene, hoogrisico HPV-typen). De grootste boosdoeners zijn typen 16 en 18, die respectievelijk 53 en 17 procent van alle gevallen van baarmoederhalskanker veroorzaken. De tot nu toe ontwikkelde vaccins werken beide tegen deze twee typen. Gardasil is daarnaast ook gericht op typen 6 en 11, veroorzakers van genitale wratten.

Effectstudies onder ruim 27.000 personen in 33 landen hebben uitgewezen dat het HPV-vaccin effectief is tegen genitale wratten en alle voorstadia van baarmoederhals- en schaamlipkanker die aan HPV16, 18, 6 en 11 zijn gerelateerd.

Waarom wil men alleen tien- tot twaalfjarige meisjes vaccineren?
Het HPV-vaccin is goedgekeurd voor kinderen van 9 tot 15 jaar en voor meisjes en vrouwen van 16 tot 26 jaar. ‘Het meeste effect sorteer je als je de prik geeft aan kinderen die nog geen seksueel contact hebben gehad en dus het virus nog niet hebben opgelopen,’ aldus Robert Tensen, woordvoerder medische zaken van producent Sanofi Pasteur MSD. ‘Wij adviseren daarom vaccinatie aan meisjes tussen de 9 en 12 jaar.’ Prof. dr. Gemma Kenter, hoogleraar gynaecologische oncologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum, vindt 9 jaar nog iets te jong. Volgens haar is 12 de beste vaccinatieleeftijd: ‘Dan ben je bij de grootste groep de eerste seksuele contacten voor en kun je kinderen nog makkelijk bereiken via de GGD.’

Hebben oudere meisjes of jongens er niks aan?
Tensen: ‘Vooral als ze nog geen seksueel contact hebben gehad, kunnen ook zij er baat bij hebben. Jongens krijgen weliswaar geen baarmoederhalskanker, maar kunnen het virus wel overdragen en zelf genitale wratten ontwikkelen.’

En wat als ze al seksueel contact hebben gehad?
Dan nog is het volgens Tensen zinnig ze die prik te geven. ‘Het is natuurlijk niet gezegd dat ze onmiddellijk tegen het HPV-virus aanlopen. Zijn ze nog niet besmet, dan is vaccinatie zonder meer effectief. Is het virus al wel het lichaam ingeslopen, dan is het nog maar de vraag met welk type HPV ze besmet zijn geraakt. Het vaccin blijft werkzaam tegen die typen waarmee iemand nog niet in aanraking is gekomen. Alleen als ze alle vier de types waartegen de injectie beschermt, hebben opgelopen (6,11, 16 en 18), is een prik nutteloos. Onderzoek wijst echter uit dat dat een kans van één op duizenden is.’

Kan ik ook met één prik volstaan?
‘Nee, dan beschermt het niet optimaal.’

Zijn er bijwerkingen?
Niet anders dan bij andere prikken, blijkt uit testen: mogelijk lichte pijn en een zwelling op de toedieningsplek en wat koorts. ‘Er zijn geen aanwijzingen voor lange-termijn-effecten,’ aldus Tensen. Ook Kenter acht vaccinatie geen ‘onaanvaardbaar risico.’

De cijfers
Cijfers omtrent het voorkomen van de diverse vormen van kanker aan de geslachtsorganen variëren nogal. Volgens Sanofi Pasteur MSD, leverancier van de meeste Rijksvaccinaties, kregen tussen 2000 en 2008 elk jaar 600 tot 700 vrouwen de diagnose baarmoederhalskanker. In de afgelopen 10 jaar stierven gemiddeld 221 vrouwen aan deze vorm van kanker.

Naast baarmoederhalskanker staat de HPV infectie ook in verband met andere vormen van kanker zoals vagina, vulva, penis, anus, mond en keelholte kanker. Geschat wordt dat deze infectie de oorzaak is van: anale kanker (90-93%), vaginale kanker (40-64%), vulva kanker (40-51%) en penis kanker (36-40%).

Meer informatie:
Minimagazine Prik en bescherm (5MB, PDF)


Tekst: Anne Elzinga