Veel kinderen met ADHD hebben last van slaapstoornissen. Een van de oorzaken hiervan is mogelijk een verkeerd werkende biologische klok. Melatonine zou dat kunnen herstellen. Bovendien bevordert een goede nachtrust juist rustiger gedrag. Wetenschappelijk onderzoek lijkt uit te wijzen dat het inderdaad zo werkt.

Ouders van ADHD-patiëntjes weten uit ervaring hoe moeilijk het kan zijn om hun kind in bed, en vervolgens in slaap te krijgen. Dit komt doordat deze kinderen meestal moeite hebben met inslapen. Voor kinderen die Ritalin slikken, een van de meest gebruikte medicatie bij ADHD, spelen deze problemen vaak nog sterker.

Aan het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam en het Ziekenhuis Gelderse Vallei in Ede onderzoekt psycholoog-onderzoeker Kristiaan van der Heijden (samen met zijn collega’s professor Boudewijn Gunning en dr. Marcel Smits) de invloed van chronische inslaapstoornissen op ADHD. Van der Heijden: ‘Ongeveer 20 procent van de kinderen met ADHD heeft problemen met inslapen. Als ze ?Ritalin slikken, is het zelfs 33 procent. Ter vergelijking: van alle kinderen in Nederland heeft maar 11 procent chronische inslaapproblemen.’

Van der Heijden en zijn collega’s denken dat kinderen met ADHD vaker slaapproblemen hebben omdat hun biologische klok niet alleen ‘verkeerd’ staat, maar ook minder goed werkt. De biologische klok zit in de hersenen, en scheidt ?’s avonds het hormoon melatonine af. Daardoor word je slaperig. Wie ooit een jetlag heeft gehad, kent het gevoel dat je hebt als je biologische klok verkeerd staat: het lichaam moet zich instellen op een nieuw dag- en nachtritme. Van der Heijden: ‘Bij kinderen met ADHD is de biologische klok soms een beetje naar achteren gezet. Op het tijdstip dat zo’n kind redelijkerwijs naar bed moet, heeft het brein dan nog niet genoeg melatonine afgescheiden.’

Het is mogelijk dat ADHD-gedrag soms zelfs het gevolg is van een chronisch slaaptekort. ‘Als je moe bent, heb je moeite om je aandacht ergens bij te houden. Het zou bovendien kunnen zijn dat ADHD-kinderen drukker worden door hun - chronische - moeheid: ze zoeken steeds meer prikkels om erbij te blijven.’

In het onderzoek van Van der Heijden, waaraan meer dan honderd ADHD-patiënten tussen de 6 en de 12 jaar uit Amsterdam en uit de omgeving van Ede deelnemen, wordt eerst gekeken of de slaapstoornis inderdaad door de biologische klok wordt veroorzaakt. Het kan namelijk ook zijn dat de kinderen voor het slapen gaan bijvoorbeeld te druk spelen of cola drinken, dat hun matras niet lekker ligt, of dat er te veel herrie in huis is. Daarnaast kunnen zij slaapproblemen hebben vanwege angsten en depressieve gevoelens die geassocieerd worden met ADHD. Als al deze redenen zijn uitgesloten, is de oorzaak waarschijnlijk de biologische klok. In dat geval krijgen de kinderen melatonine toegediend. Vervolgens wordt bekeken of ze ook echt beter slapen, en of ze zich de volgende dag rustiger gedragen en zich beter kunnen concentreren.

Geen bijwerkingen
Voorstudies waren veelbelovend. Na drie weken melatonine slikken sliepen de ?kinderen een uur eerder in. Bovendien sliepen ze langer. Nog belangrijker: hun gedrag overdag verbeterde.

In de herfst van 2003 wordt het onderzoek afgerond, en kan met meer zekerheid worden vastgesteld of melatonine voor sommige kinderen met ADHD ?een goed alternatief is voor Ritalin. Als melatonine goed werkt, is het zeker te verkiezen boven Ritalin. Want naast slaapproblemen veroorzaakt Ritalin nogal eens hoofdpijn en een verminderde eetlust. Melatonine is een ‘lichaamseigen’ stof: een stof die ook in het lichaam aangemaakt wordt. Daarom heeft melatonine geen bijwerkingen.

Van der Heijden: ‘Ritalin werkt heel erg goed. Maar het heeft nogal wat bijwerkingen: je hoort ouders vaak zeggen dat hun kind er minder spontaan, minder leuk van wordt. Als ik de kinderen op bezoek krijg, gedragen ze zich meestal heel normaal, want ze zijn een beetje geïntimideerd door de ziekenhuisomgeving. Dat is juist het verraderlijke van ADHD; je kunt je impulsen wel onderdrukken, maar dat kost heel veel moeite, en het is niet lang vol te houden.’

Nu en dan rijst de vraag of ADHD wel zo expliciet als stoornis moet worden gezien, en met medicatie bestreden moet worden. Van der Heijden: ‘ADHD is ook gedeeltelijk een maatschappelijk probleem. Wie zich anders gedraagt dan anderen wordt er in de huidige gehaaste, prestatiegerichte samenleving meteen uitgepikt. Want zo iemand functioneert niet zoals de meesten, en heeft dus meteen een stoornis. Maar zoals het er nu voorstaat, zijn ouders en kinderen toch vaak erg blij dat er wat meer rust in de tent komt. Met Ritalin schieten de rapportcijfers omhoog.’

Melatonine is nu nog geen geregistreerd geneesmiddel en mag daarom eigenlijk alleen in het kader van goed wetenschappelijk onderzoek worden gebruikt. Bij de apotheek is melatonine zonder recept slechts in heel lage doseringen te verkrijgen. Pas als er meer onderzoek naar melatonine is gedaan kan het worden geregistreerd; tot die tijd moeten ouders vooral niet zelf gaan experimenteren.