Borstjes in groep 3

01 december 2010
13 tot 16 thema_opvoeden puberteit Hettie Graafland

Borstjes in groep 3



Op het forum van jmouders.nl herkenden veel ouders de zorg van een moeder over de vroege puberteitsverschijnselen van haar dochter. Jongens en vooral meisjes lijken steeds vroeger in de puberteit te komen. Maar is dat wel zo? En zoja, wat zijn de gevolgen? J/M legde deze vragen aan een kinderarts voor.

Puberteit


Opkomende okselhaartjes, opeens een zweempje transpiratiegeur, de eerste menstruatie: een nieuwe levensfase dient zich aan bij je kind. Bij de meeste meisjes beginnen deze typische puberteitsverschijnselen tussen 11 en 13 jaar, bij jongens tussen 13 en 15. Maar het komt ook voor dat de eerste tekenen zich al veel vroeger voordoen. Sommige meisjes ontdekken al halverwege de basisschool het eerste harde plekje in hun borst.

Op het forum van J/M (www.jmouders.nl; 'forum') schrijft een bezorgde moeder: 'Eerst dacht ik nog dat het kleutervet van mijn dochter wat langer bleef zitten. Maar in groep 3 kreeg ze echte borstjes. Nu, in groep 5, heeft ze een figuur alsof ze in groep 8 zit.' Zij blijkt niet alleen te staan in haar verhaal, gezien de andere reacties op het forum. Gaat het in deze gevallen om extreme uitzonderingen, of komen kinderen op steeds jongere leeftijd in de puberteit? 'Het idee van steeds jonger-jonger-jonger gaat inmiddels niet meer op,' zegt dr. D. Mul. Hij is kinderarts in het Leids Universitair Medisch centrum (LUMC) en onder meer gespecialiseerd in de 'vervroegde' pubertijd. 'Lange tijd is de gemiddelde leeftijd waarop de puberteit begon inderdaad gedaald. Vermoedelijk hing dat samen met verbeteringen in voeding en levensomstandigheden. Maar sinds de jaren tachtig is er een stabilisatie opgetreden.' Als bewijs voor de invloed van die leefomstandigheden haalt Mul India aan: daar begint de menstruatie van meisjes uit hogere sociale klassen gemiddeld eerder dan bij meisjes die in armoede opgroeien.

Vóór 8 jaar is Te vroeg


De groei van borstweefsel geldt bij meisjes als beginfase van de puberteit; bij jongens is dat het groter worden van de zaadballen. De puberteit geldt als 'te vroeg,' zo vertelt Mul, wanneer die begint voor het achtste levensjaar. Dat gebeurt bij circa 2,5 procent van de meisjes, ofwel vijf op de tweehonderd. Bij jongens is de kans op een te vroege puberteit ongeveer tien keer zo klein.

Volgens deze definities is een achtjarig meisje met borstontwikkeling - grofweg groep 4 - weliswaar als vroeg, maar niet als té vroeg te betitelen. Mul: 'Er is dan medisch gezien geen sprake van een afwijking.'

Te vroege pubers komen via een doorverwijzing van de huisarts bij een kinderarts terecht. Die onderzoekt allereerst of er een medisch aanwijsbare oorzaak is voor het vroege begin van de puberteit. Die is bij meisjes in slechts 20 procent van de gevallen te vinden. Soms is een kleine, veelal goedaardige tumor in de buurt van de hypofyse (hormoonklier) de oorzaak. Een andere oorzaak kan zijn dat ergens in het lichaam ongecontroleerd vrouwelijk hormoon worden aangemaakt (en bij een jongen testosteron).

Groei stopt eerder


Een te vroege puberteit leidt er meestal toe dat een meisje minder lang wordt dan voorspeld. Onder invloed van het vrouwelijk hormoon oestrogeen zullen de groeischijven namelijk eerder sluiten. Daarom wordt bij het medisch onderzoek ook de botrijping vastgesteld, met behulp van een röntgenfoto van de hand.

Een te vroege puberteit is tijdelijk stop te zetten met een puberteitsremmende behandeling. Een meisje krijgt dan voor een bepaalde periode maandelijks een injectie. Het zorgt ervoor dat de aanmaak van oestrogeen stopt en daarmee ook - tijdelijk dus - de borstontwikkeling. En dat het meisje bovendien iets langer de tijd krijgt om door te groeien. 'Gemiddeld behalen we vijf à zes centimeter lengtewinst,' zegt Mul, 'maar alleen als de hormoonbehandeling voor het achtste jaar wordt gestart en niet te kort wordt gegeven. Bij meisjes van 8 of ouder heeft zo'n behandeling vooral zin om psychische redenen.'

De beslissing om zo'n hormoonbehandeling te beginnen moet heel individueel worden gemaakt, vindt hij. 'Heeft de behandeling nog effect op de uiteindelijke lichaamslengte? Hoe lang wordt het kind met en zonder behandeling? Kan ze de puberteit aan terwijl ze nog zo jong is? En: hoe belastend wordt het ervaren om jarenlang iedere maand naar het ziekenhuis te moeten voor een injectie?

Mannelijke hormonen


Een zweetluchtje, schaam- en okselhaartjes zijn op zichzelf géén tekenen dat de puberteit is aangebroken. Ze zijn het gevolg van de aanmaak in de bijnier van androgenen, ofwel mannelijke hormonen (bij jongens én meisjes). Het meest bekende androgeen is testosteron. ?Wat zich afspeelt in de bijnier staat los van de processen die leiden tot de vorming van borsten of zaadballen, en dus de puberteit inluiden. Het komt voor dat een jong kind al vroeg schaamhaar heeft en pas jaren later in de puberteit komt. Bang dat je dochter nauwelijks meer in de lengte groeit zodra je een schaamhaartje ontdekt, hoef je dus ook niet te zijn; lengtegroei hangt immers alleen samen met hormonen die de puberteit aankondigen. ?Bij ongeveer 2,5 procent van de kinderen is de bijnier al op jonge leeftijd - 6, 7 jaar - actief, met als gevolg oksel- en schaamhaar. Wie te vroeg of met een te licht lichaamsgewicht is geboren, heeft een grotere kans op zo'n vervroegd actieve bijnier. Daarnaast kan een medisch probleem de oorzaak zijn. Een bezoek aan de huisarts is dus altijd verstandig. Die verwijst eventueel door naar een kinderarts.

Soms blijkt uit onderzoek dat er een aangeboren afwijking is. De bijnier maakt dan, door een verstoorde werking van enzymen, te veel mannelijke hormonen aan. Ook een tumor kan de aanmaak van mannelijke hormonen veroorzaken, maar dit komt zelden voor.

Het mag dan medisch gezien meestal onschuldig zijn, beharing en een hardnekkige zweetgeur kunnen voor heel jonge kinderen natuurlijk heel vervelend zijn. Doe je er goed aan een jong kind op te zadelen met deodorants en scheermesjes? Of wek je daarmee juist een schaamtegevoel op voor het eigen lichaam? 'Het haar valt niemand op,' schrijft een moeder op het forum J/M. Maar haar dochter had behalve van beharing ook last van een 'echte' puberteit, blijkt uit haar vervolg: 'Ze had last van emotiewisselingen.' Dat laatste maakte haar, gezeten tussen klasgenoten waarvan sommige nog zonder voortanden zaten, wèl eenzaam.

Te laat in de puberteit


Sommige kinderen komen juist te laat in de puberteit. Bij meisjes is dat het geval als ze 13 jaar of ouder zijn en nog geen lichamelijke puberteitskenmerken vertonen, of als er nog geen borstgroei te bespeuren valt. Bij jongens ligt die grens een jaar later; zij vormen veruit de grootste groep laatkomers. Zeker voor jongens is een late puberteit niet makkelijk, op zijn zachtst gezegd. De - tijdelijke - achterstand op meiden duurt nog langer, en terwijl jongens van dezelfde leeftijd er steeds mannelijker gaan uitzien, hebben zij nog een kinderlijf.

Al wijst een late puberteit bijna nooit op een stoornis, er zijn meer dan alleen psychische nadelen. Zo is de piek van de groeispurt minder hoog, met als gevolg een geringe uiteindelijke lichaamslengte die bovendien relatief laat wordt bereikt. Ook het tempo van de seksuele rijping is trager.

Als de puberteit te laat op gang komt, is het verstandig een kinderarts te raadplegen. Die kan eventueel de groei en rijping wat vervroegen door een tijdelijke hormoonbehandeling.

Twee te vroege puberdochters


'Mam, voel eens!' riep Jasmijn op een avond. De zesjarige voelde 'iets' onder haar ene tepel. Ook haar moeder, Anne-Mieke van Noort, voelde op die plek inderdaad een schijfje. 'Ik raakte meteen in paniek,' vertelt ze. Jasmijn en haar zusje Merel (8) zijn van Chinese afkomst en werden op jonge leeftijd geadopteerd door Anne-Mieke en haar man. Bij verhoudingsgewijs veel adoptiekinderen treedt de puberteit te vroeg in. Vermoedelijk heeft dat te maken met het grote verschil tussen aanvankelijke tekorten (in de baarmoeder en in de levensfase vóór de adoptie) en latere overvloed.

De huisarts dacht dat het zo'n vaart niet zou lopen met de puberteit van Jasmijn. 'De borstontwikkeling kan op gang komen en daarna weer een hele tijd stil staan,' zei hij. Toch verwees hij voor de zekerheid door naar de kinderarts. Die stelde met een MRI-scan vast dat Jasmijn geen afwijking aan de hypofyse had - soms is dat de oorzaak van een abnormale puberteit - én dat Jasmijn echt in de puberteit zat. Het kind had net haar zevende verjaardag achter de rug. 'Het was erg slikken,' aldus Anne-Mieke.

Een doorverwijzing naar de kinder-endocrinoloog, een 'hormoonspecialist', volgde. Die vertelde welke medicatie er is om de puberteit te remmen. 'Natuurlijk werd ons om toestemming gevraagd voor zo'n behandeling. Je kind krijgt een paar jaar lang maandelijks een dikke hormonale vloeistof ingespoten in de bil. Dat doet pijn. Maar een andere optie was er eigenlijk niet. Je wilt je kind niet al op haar zevende belasten met de puberteit. Bovendien is Jasmijn een klein meisje; zonder hormonen zou ze al heel jong stoppen met groeien.' Zo kreeg Jasmijn elke maand haar pijnlijke prik - drie jaar lang. 'Ze was er best boos om,' zegt Anne-Mieke. 'Maar dan hield ik haar voor: of een prik, of borstjes.'

Een half jaar geleden is de behandeling gestopt, in goed overleg tussen alle betrokkenen: Jasmijn, haar ouders en de medisch specialist. Jasmijn is nu 10. 'Ze klaagt over pijn bij haar borstjes, dus de borstgroei en puberteit zullen zich binnenkort wel aandienen,' zegt Anne-Mieke. Hoe lang ze precies zal worden en hoeveel lengtewinst de hormoonbehandeling haar zal opleveren is niet te zeggen, want de lengte van haar biologische vader is niet bekend.

Een half jaar geleden slaakte Merel een ijselijke kreet: 'Ik heb hetzelfde als Jasmijn! Ik heb ook een borstje!' Ditmaal adviseerde de kinderarts Merels ontwikkeling goed in de gaten te houden, maar (nog) niet in te grijpen. Volgens medische normen was Merel namelijk 'vroeg, maar niet te vroeg.' Vervolgens verdween het bobbeltje in Merels borst, wat wel vaker gebeurt. Sinds een paar maanden is er weer groei te bespeuren bij Merels andere borst. 'Binnenkort wordt ze 9 en krijgt ze opnieuw een onderzoek,' vertelt Anne-Mieke. 'Als we willen, kan er op dat moment alsnog een hormoonbehandeling worden gestart.' ?Lengtewinst valt op Merels leeftijd niet meer te behalen met een hormoonbehandeling. De enige reden voor zo'n behandeling zou zijn: Merel psychisch lijden te besparen. Op je negende puber zijn mag dan medisch gezien als niet-afwijkend gelden, een pretje is het zeker niet. Anne-Mieke: 'Merel is een heel lief, naïef meisje dat het kind-zijn nog zo nodig heeft. Daar past geen puberteit bij. Ik gun Merel haar onschuld.'

Steeds jonger voor het eerst ongesteld


In 1860 begonnen meisjes rond hun achttiende met menstrueren. In 1955 was de gemiddelde leeftijd bij de eerste menstruatie 13,7 jaar, in 1980 13,3 en nu zijn meisjes zo’n 12, 13 jaar. Wetenschappers uit Nieuw-Zeeland en Engeland ontdekten dat het niet voor het eerst in de geschiedenis is dat meisjes zo jong geslachtsrijp zijn. Aan de hand van botonderzoek en informatie over mensapen kwamen zij erachter dat in het stenen tijdperk meisjes gemiddeld tussen 7 en 13 jaar voor het eerst ongesteld werden. Toen in de eeuwen daarna de bevolkingsdichtheid toenam en de hygiëne verslechterde, verschoof die gemiddelde leeftijd naar boven.

Meisjes
Criterium voor puberteit: Boorstontwikkeling (menstruatie begint gemiddeld met 13,2 jaar)
Gemiddelde leeftijd start: 10,5 jaar
Te vroege start: <8 jaar
Te late start: > 13 jaar

Jongens
Criterium voor puberteit: Groei zaadballen
Gemiddelde leeftijd start: 11,5 jaar
Te vroege start: < 9 jaar
Te late start: > 14 jaar

Bij jongens komt een vervroegde puberteit veel minder vaak, en een late puberteit vaker voor dan bij meisjes

Verder lezen
'Puberteit te vroeg of te laat - informatie voor kinderen die te vroeg of te laat in de puberteit komen', dr. B.J. Otten, Exerpta Medical Communications B.V. Ook (of juist) zeer informatief voor ouders. Te bestellen via Exerpta Medica, postbus 3008, 1300 EK Almere

Meer informatie en discussie
www.jmouders.nl/gezondheid vind je bij 'Vroeg in de puberteit' extra informatie. Ook kun je met andere ouders over dit onderwerp praten op ons forum gezondheid (4-12 jaar) bij 'Dochter (6) met schaamhaar en okselhaar'.

Door Hettie Graafland / 21 september 2010 / ()

Opvoeden


Alle onderwerpen over opvoeding

120 artikelen voor categorie 'thema_opvoeden, kernstuk'
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z




Zoeken


Geef je mening

Groente eten: geef jij je kind het goede voorbeeld?

Groente eten: geef jij je kind het goede voorbeeld?

Nou, uh, nee, eigenlijk niet…

Nee, en daar doe ik ook niet moeilijk over

Ja, ik haal die 2 ons per dag

Ja, maar ik moet me ertoe zetten

Blijf gratis op de hoogte

Ontvang het laatste nieuws en speciale aanbiedingen van J/M in onze wekelijkse digitale nieuwsbrief.

J/M Weblog

Op het J/M weblog - ook wel blog genoemd - van J/M voor Ouders vind je de online "columns" van onze (ervarings)deskundigen op pedagogisch en opvoedkundig gebied.

Volg ons ook op

Volg ons op FacebookVolg ons op TwitterVolg ons op YouTube