Als alternatieven voor de Cito-eindtoets bestaan er de Nio-toets, die de algemene intelligentie test, en de SchoolVragenLijst, die de sociaal-emotionele vaardigheden meet. Over beide testen is de nodige commotie ontstaan. ‘Als de conclusies over mijn kind zouden kloppen, dan was-ie al jaren bekend bij het Riagg.’

Haarlemse Marilique Nijmeijer (11) haalde bij toetsen van het Cito-volgsysteem altijd A’tjes, de hoogste score. Dat wordt vwo, dachten ouders en school dan ook. Totdat Marilique in groep 8 de Nederlandse Intelligentietest voor Onderwijsniveau (Nio) maakte.

Nio is een alternatief voor de Cito-eindtoets die ‘op relatief snelle wijze een betrouwbare en valide indicatie geeft van het taalkundig en rekenkundig-ruimtelijk inzicht van de leerling’. De uitkomst is te zien als een algemene intelligentie-­index. Daarnaast geeft de ‘niveau-index’ aan hoe een leerling past binnen onder meer vmbo, havo en vwo (zie kader: Het verschil tussen Nio en SVL).

Tot hun verbazing scoorden Marilique en andere klasgenoten (vooral meisjes) aanzienlijk lager dan op eerdere Cito-toetsen. ‘Gelukkig ging de school er coulant mee om,’ zegt moeder Carolien Schoone, en kreeg Marilique toch een vwo-advies.

‘Buitengewoon sterk negatief’
Op basisschool De Dijk in Purmerend is schooldirecteur Maria Koolen echter zeer te spreken over de Nio-toets die ook hier in groep 8 wordt afgenomen. Weliswaar kent ook Koolen de geluiden over teleurstellende resultaten, maar toch vindt zij het een bruikbare aanvulling op de gegevens uit het Cito-volgsysteem waarmee tussentijds de schoolprestaties van de leerlingen worden gemeten: Nio toetst de capaciteiten (intelligentie). ‘Zo kun je zien of je als school uit het kind haalt wat erin zit.’ Soms valt Nio lager uit dan de Cito-scores: dan kun je je afvragen of het kind misschien te veel gepusht is. Valt het hoger uit, dan zegt het wellicht iets over de motivatie van de leerling. Af en toe leiden de uitkomsten tot aanpassing van het schooladvies.

Commotie ontstond hier over de tegelijkertijd afgenomen SchoolVragenLijst, waarmee sociaal-emotionele vaardigheden gemeten worden. ‘De uitslag was voor veel kinderen vernietigend,’ vertellen twee moeders aan J/M. ‘Als de conclusies over mijn kind zouden kloppen, dan was-ie al jaren bekend geweest bij het Riagg. En ik was ook al lang onder behandeling,’ meldt een van hen. Het verslag liegt er dan ook niet om: ‘Er is bij deze leerling sprake van een buitengewoon sterke negatieve gerichtheid op schooltaken. Zijn concentratie in de klas is zeer zwak. De huiswerkattitude is buitengewoon sterk negatief.’ En dat zijn dan nog maar de eerste drie zinnen in een verslag van 172 woorden waarin in totaal elf keer de woorden ‘negatief’, ‘zeer zwak’ of ‘zeer laag’ voorkomen. De actie van zijn moeder om de testresultaten buiten het dossier van haar zoon te krijgen (‘Hij krijgt dan toch een stempel’) had uiteindelijk succes: een medewerker van de Purmerendse onderwijsinstantie sprak zelfs van een ‘dwaling.’

‘Volgend jaar zullen we de SVL niet meer afnemen,’ zegt schoolleider Maria Koolen. ‘Wij herkenden onze leerlingen ook niet altijd in het verslag van de SVL.’

Misschien komt dat omdat de lijst in feite het zelfbeeld meet van kinderen: het gaat om hún opvattingen over school, de juf et cetera. Of wellicht wijkt zo’n momentopname af van de doorsnee schooldag. In ieder geval is volgens Koolen ‘een aantal zaken uit de lijst niet relevant. Die veroorzaken alleen maar onrust. Kinderen worden snel tot probleemgevallen gebombardeerd.’

Officieel erkend
Volgens Ilse de Vos van de School & Onderwijs Service in Middenbeemster, die de vragenlijst op De Dijk heeft afgenomen, wordt de soep niet zo heet gegeten. ‘In al die jaren dat we de SVL bij scholen uitvoeren - niet alleen in Purmerend, maar ook in andere delen van het land -?heb ik geen klachten gekregen,’ zegt zij. ‘Net als met de Nio-toets is het maar net hoe scholen de uitslag brengen en hoe ze met de testresultaten omgaan richting voortgezet onderwijs. De toetsen zelf zijn officieel erkend. Daar is echt niks mis mee!’ Wel bestaat het gevaar dat ‘personen en instanties’ een niet-geautoriseerde versie van de lijst afnemen, waarschuwt de site van de SchoolVragenLijst (www.schoolvragenlijst.nl). ‘Dat is soms wel en soms niet schadelijk voor het gebruik van de SVL,’ aangezien niet alle aanbieders de aanwijzingen in de handleiding correct hebben toegepast. Om die reden drukt de site ‘in het belang van leerlingen en scholen’ klanten op het hart alleen van de officiële producten gebruik te maken.

Het verschil tussen Nio en SVL
Om maar meteen een wijdverbreid misverstand uit de wereld te helpen: al worden ze vaak tegelijkertijd uitgevoerd, toch hebben Nio en SVL niets met elkaar te maken. Andere maker, andere uitgever, ander doel. De Nio is een intelligentietest ten behoeve van de keuze van het vervolgonderwijs voor leerlingen in groep 8 van het gewone basisonderwijs, het speciaal onderwijs en de eerste drie klassen van het voortgezet onderwijs. Gescoord worden de verbale intelligentie (score op deeltoetsen Synoniemen, Analogieën en Categorieën) en de symbolische intelligentie (score op Getallen, Rekenen en Ruimtelijk inzicht).

De SVL is een psychologische test die inzicht biedt in de motivatie, de tevredenheid, het zelfvertrouwen en de sociale vaardigheden van leerlingen. Het gaat daarbij om de beleving van het kind zelf. Dit jaar bestaat de SVL 25 jaar. Naast een papieren versie, komt er ook een (uitgebreidere) digitale versie onder de naam School Attitude Questionnaire Internet (SAQI). Nieuw zijn ook de informatie- en trainingsbijeenkomsten die worden aangeboden aan met name Interne Begeleiders van scholen of leerkrachten.

Zowel Nio als SVL worden afgenomen door gespecialiseerde bureaus.