15 jaar opvoeden in J/M: positief, sociaal en toch wel streng

redactie 21 jun 2018 Opvoedstijlen

Voor welke opvoeding staat J/M zelf eigenlijk? En is er de afgelopen 15 jaar veel aan veranderd? Met die vragen begroef wetenschapster Christien Brinkgreve zich in onze jaargangen. ‘De toon is en blijft positief: we doen het als ouders helemaal niet zo gek.’

Drie meter, ruim 150 nummers, meer dan 1500 pagina's. De afgelopen maanden heb ik heel wat middagen in een zijkamertje naast de redactie jaargangen van J/M doorgenomen. Ik kreeg zicht op het ouderlijk geworstel met gezag en de veranderde inzichten in 15 jaar J/M.

De voornaamste behoefte van ouders door de jaren heen is: geef ons houvast, om dat zelf ook de kinderen te kunnen bieden. De heldere regels van vroeger – rust, reinheid en regelmaat en gehoorzaamheid aan ouders – hebben plaatsgemaakt voor ruimere en vagere doeleinden als zelfontplooiing en geluk, die zich niet zo makkelijk in opvoedingsregels laten omzetten. En als ouders al regels weten waaraan ze zich willen houden, dan weten ze vaak niet goed hoe ze die moeten opleggen of afdwingen. Moeten ze daarover onderhandelen, of geeft dat juist weer te weinig van het broodnodige houvast?

In de loop van de vijftien jaar J/M zie je grotere en kleinere verschuivingen. In de jaren negentig waren overleg en onderhandeling de toverwoorden, en aandacht voor de wensen van kinderen. Het was goed om hier ruimte aan te geven: niet meer die autoritaire en afstandelijke opvoeding. Het waren niet langer de ouders die bepaalden wat er moest gebeuren, dat ging nu in samenspraak.

Maar in de loop van de tijd werd duidelijk dat dit onderhandelen oeverloze trekken begon te krijgen, dat kinderen te veel ruimte kregen en daarmee te weinig houvast. De boodschap verandert en er begint ongerustheid te klinken: krijgen we zo niet heel veel onbeteugelde kinderen die thuis en op school niet meer in het gareel passen? Ouders moeten strenger worden, bleek uit het J/M-opvoedonderzoek van 2007, en nog sterker uit het recente onderzoek van 2012. Dat geldt dan wel vooral voor andere ouders; over hun eigen opvoedpraktijken zijn de opvoeders niet zo ontevreden, al zitten ze ook geregeld met de handen in het haar. Maar hoe word je strenger als je net ingesteld bent op ruimte geven en kinderen niets in de weg leggen? Hoe ontwikkel je een straffere opvoedingshand als zoveel uit handen is gegeven? Waar haal je gezag vandaan? Dat is en blijft in al die vijftien jaren een brandende vraag. Gehoorzaamheid aan God doet als antwoord niet meer mee, gehoorzaamheid aan vastliggende regels werkt ook niet meer, want wie moet die bepalen?

Kinderen moeten worden gestimuleerd om hun talenten te ontplooien, maar wat te doen als ze daar niets voor voelen? Je moet ze beschermen tegen alle mogelijke gevaren – de pedofiele badmeester, de digitale kinderlokker, verkeerde vrienden, overmatig computeren, te veel snoepen en ongezond eten – maar je mag er niet te veel bovenop zitten. Er klinken pleidooien voor een meer relaxte opvoedingshouding, maar rust je je kinderen dan wel goed genoeg toe voor een samenleving die harder wordt?

Het is een gebied dat wemelt van de voetangels en klemmen, van de onmogelijke eisen en de verborgen verboden. De pedagogische eisen zijn zwaar, en staan soms op hinderlijk gespannen voet met elkaar. Kinderen moeten zich optimaal ontwikkelen, maar het liefst in een ontspannen sfeer waarin de dingen leuk zijn. Dwang en discipline hebben plaatsgemaakt voor wil en wens, de weg van de disciplinering is vervangen door die van de motivering. Maar hoe beweeg je kinderen ertoe iets uit eigen wil te doen waar ze geen zin in hebben, maar wat je als ouder wel belangrijk vindt?

Al die thema's zijn terug te vinden in de vijftien jaargangen van J/M. Een greep uit de vragen die aan bod komen: ben ik een opfokouder? Maken we ons te druk? Mag je je kind pushen? Straffen en berispen: hoe doe je dat? Moet ik mijn kind vrijlaten of bewaken? Kan mijn kind zich wel redden?

Ouders zijn onzeker en angstig, blijkt uit het jaarlijkse J/M-opvoedonderzoek uit 2010. Ze stellen zichzelf torenhoge eisen, willen alles uit hun kinderen halen en denken dat ze voor een belangrijk deel verantwoordelijk zijn voor hun geluk en slagen in het leven. 'Het lot van mijn kinderen ligt in mijn handen,' zegt één op de twee ouders. De gedachte heerst dat zij van grote invloed zijn op het zelfvertrouwen, de psychische gezondheid, de schoolprestaties en het maatschappelijk succes van hun kinderen en dat zorgt niet direct voor een ontspannen houding. Wat weer de angst oproept om 'hyperouder' te worden, een controlfreak.

Een ander terugkerend en nerveus makend onderwerp is de vraag of we te snel etiketten plakken. Mijn kind is hyperactief: is hij gewoon erg druk of is er meer aan de hand? Als mijn kind dyslectisch is, moet ik dan meteen professionele hulp inroepen? Adhd bestaat niet, staat op de voorkant van het aprilnummer uit 2012, het is 'normaal jongensgedrag' waarvoor de ­tolerantie is afgenomen. 'Niet boos worden' staat eronder; want wordt ouders nu niet iets ontnomen – een diagnose, een middel (ritalin) – wat voor hen net enigszins ontlastend werkt: mijn kind heeft iets wat niet mijn schuld is en waarvoor een remedie bestaat?

Maar hoe ingewikkeld en stressvol het moderne opvoeden soms ook kan zijn, de toon van J/M blijft positief: we doen het als ouders helemaal niet zo gek, Nederlandse kinderen blijken het gelukkigst, en laten we het plezier in het opvoeden van onze kinderen behouden. Het perfecte ouderschap kan ook een plaag worden. 'Samen de slappe lach… dán doe je het goed als ouder', staat op de cover van het maartnummer van 2011.

Ook de kinderen moeten positief benaderd worden, met waardering voor wie ze zijn en wat ze doen. Geen loze complimentjes, maar benoem goed gedrag en focus op kwaliteiten.

Als er één kenmerk genoemd moet worden van de J/M-opvoedstijl is het dat laatste: positief opvoeden. Van meet af aan. Je moet je kind proberen te begrijpen, goed luisteren, aan­moedigen, stimuleren, prijzen. Het is een benadering die soms verwoord wordt door experts, pedagogen en psychologen, maar die ook de andere bijdragen doortrekt, de columns, de redactionele commentaren, de verhalen van ouders. J/M is een blad waarin ouders aan het woord komen, het is geen blad van deskundigen; hun stem wordt wel gehoord, maar wordt ook weer afgewisseld met andere geluiden.

Wat wel veranderd is in de loop van de tijd is de nadruk op regels. In het jubileumnummer uit 2007, bij tien jaar J/M, staat als nieuwe opvoedtrend een ­terugkeer van strakkere regels, minder de leukheidsdwang, en de generatieorde hersteld: ­modern streng, leuk maar met mate, kind weer kind.

Het vormen correcties op het doorslaan van het streven naar vrijheid en gelijkheid, een zoeken naar een nieuw evenwicht: wel aandacht voor kinderen, maar ook een strakkere regulering. Het is het ideaal van autoritatieve opvoeding: er wordt structuur geboden en er worden regels gesteld, maar in overleg met de kinderen en met aandacht voor hun wensen en behoeften.

Blijf in gesprek met je kinderen, maar stel regels, en houd je daaraan. Consequent zijn: dat vinden ouders nu belangrijk, en dat beschouwen ze als hun achilleshiel, hun zwakke plek.

Het blad valt te typeren als modernprogressief, met aandacht voor culturele verschillen, tegen discriminatie, voor tolerantie van anders zijn. Maar hoever gaat die tolerantie? In het opvoedonderzoek uit 2011 wordt het multiculturele opvoeden aan de orde gesteld: wat vinden we best en wat erg? J/M-ouders zien zich graag als ruimdenkende wereldburger, maar dat heeft in de praktijk zijn grenzen. Een meerderheid van de ouders wil dat hun kind met 'nieuwe Nederlanders' optrekt, maar heeft toch liever geen allochtone schoonzoon. Wel suikerfeest, geen schoonzoon, kort samengevat.

In het rijtje opvoedingsambities van ouders prijkt geluk voortdurend bovenaan, en wat volgt kan grotendeels gegroepeerd worden onder sociale deugden (verantwoordelijkheidsgevoel, rekening houden met anderen, respect, goede manieren, verdraagzaamheid). In het onderzoek van 2012 komen de zogenoemde zelfsturingsdeugden naar voren: zelfredzaamheid, zelfstandigheid, leergierigheid. Natuurlijk achter geluk, maar nog voor de sociale deugden. Ambitie in de zin van hoge cijfers en prestaties ontbreken ook in 2012 in de top-5 van opvoedingsdeugden. In ons land moet je je kop niet boven het maaiveld uitsteken. Wel hebben we een duidelijke boodschap naar het onderwijs: haal meer uit onze kinderen, leg de lat hoger.

In het april 2012 is J/M nagegaan hoe vaak ­bekende pedagogen, kinderpsychologen en opvoeders het afgelopen jaar voorkwamen in de geschreven media. Koploper is de Chinees-Amerikaanse Amy Chua, moeder, juriste en schrijfster van het veel besproken Strijdlied van een tijgermoeder. Ze houdt hierin een pleidooi voor een opvoeding met de harde hand, beschrijft hoe ze haar dochters opzweept tot hoge prestaties en hun een ijzeren discipline oplegt, geheel tegen de geest in ons land. Maar het boek raakte een ongeruste snaar: pamperen we onze kinderen niet te veel en leggen ze het straks misschien af in de ratrace tegen hun beter gedrilde, hoger presterende generatiegenoten?

Op de tweede plaats staat onze eigen Micha de Winter, geen onbekende in J/M, erkend voorstander van sociale deugden als verantwoordelijkheid en overleg, van opvoeden tot democratisch burgerschap. En als derde wordt Steven Pont genoemd; ook hij wil af van het ego-gerichte en bepleit een opvoeding tot sociale mensen die rekening met elkaar houden.

Dat laatste blijft, verwacht ik, in J/M de komende jaren de hoofdtoon, al zal het besef van een hardere wereld waarin kinderen zich moeten zien te handhaven, geleidelijk meer doordringen. Dat leidt tot discussies hoe we kinderen hier goed voor kunnen toerusten, op een manier die past bij de opvoedingsstijl die we in de loop van de tijd ontwikkeld hebben. Met aandacht voor individuele kinderen, maar wel met meer regels en structuur dan in de jaren dat J/M begon.

Christien Brinkgreve is hoogleraar Sociale Wetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Zij schreef: Het verlangen naar gezag. Over vrijheid, gelijkheid en verlies van houvast, AtlasContact, € 21,95.

Reageer op artikel:
15 jaar opvoeden in J/M: positief, sociaal en toch wel streng
Sluiten