De kunst van het straffen

Straffen en ingrijpen op het moment dat je kind over de schreef gaat, is niet altijd makkelijk. Hoe doe je dat op een goede manier?

'Vervang alle politieagenten door Surinaamse moeders’, suggereerde stand-up comedian John Jones ooit eens. Want in tegenstelling tot Nederlandse moeders – ‘Jan Kees, je mag niet op de stoep fietsen… Jan Kéés… boefje… toe, hou daar eens mee op’ – zouden Surinaamse moeders nog wel gezag hebben. Met zwaar Surinaams accent zegt Jones afgemeten: ‘Kom van die fiets af… NU!'.

Waarom blijven we zo soft?

Die roep om meer gezag is al geruime tijd gaande. Ouders moeten strenger opvoeden en weer duidelijke grenzen stellen, vinden deskundigen en ook ouders zelf. Maar de praktijk is weerbarstig. We vinden het lastig om stevig in te grijpen als ons kind over de schreef gaat. En we hebben er vaak moeite mee om straf te geven én daarin consequent te zijn. Hoe komt dat? Waarom blijven we zo soft en hoe kunnen we dat verbeteren? We willen vriendjes zijn.

In haar boek, 'Vroeg mondig, laat volwassen', signaleert hoogleraar gezinssociologie Christien Brinkgreve dat het sinds de jaren zeventig steeds minder aantrekkelijk is geworden om volwassen te zijn en de bijbehorende verantwoordelijkheden op je te nemen. Ze wijst op formuleringen die mensen gebruiken om zichzelf geliefd te maken: 'Ik ben in mijn hart nog altijd dat meisje van 14'. Deze verheerlijking van de jeugd heeft ons als ouders gevormd. We identificeren ons liever met onze kinderen dan dat we er boven staan. We willen vrienden met hen zijn en zijn bang om die vriendschapsrelatie op het spel te zetten. Niemand wil die oude lul zijn, die wel even zal zeggen hoe het moet.

Ook de grotere kennis van de ontwikkelingspsychologie van kinderen maakt ons kwetsbaar, meent Brinkgreve. Ouders krijgen hierdoor steeds het gevoel dat ze op hun tenen moeten lopen om hun kind niet te krenken. En als we wel ingrijpen maar ons kind hierop boos reageert met: 'Ik haat jullie!’, zijn we al snel van slag en geneigd om in te binden. En dan is er natuurlijk de stress van het moderne gezin. Opvoeden kost gewoon veel tijd en energie. En die tijd is er niet altijd, zeker als beide ouders werken. “Veel ouders zijn moe als ze na een dag hard werken thuiskomen”, zegt een bijna gepensioneerde kleuterjuf uit Amstelveen. “Daardoor reageren ze vaak heel inconsequent. Ze roepen wel dat van alles niet mag, maar in de praktijk laten ze het erbij zitten.”

Niet ingrijpen geen optie

Toch is niet ingrijpen geen optie. Daarmee gooi je als ouder echt je eigen glazen in, vindt Ludo Driesen, kinder- en jeugdpsycholoog en auteur van het boek 'Hoe minder straffen'. Want op jonge leeftijd is de drift en de agressie nog te overzien. Grijp je op die leeftijd niet in, dan wordt die agressie naarmate kinderen ouder worden, steeds groter. En dan wordt het echt moeilijk om er iets tegen te doen.

Driesen, en met hem verreweg de meeste pedagogen en psychologen, is van mening dat niet straffen of het negeren van ontoelaatbaar gedrag – zoals bij de antiautoritaire opvoeding wordt gepredikt – neerkomt op het belonen van slecht gedrag. Of, om het concreet te maken: als je het stelen van een pakje kauwgom bij de supermarkt negeert, dan wordt het kind indirect beloond met het pakje kauwgom. Kan een kind ongestraft een autootje van een vriendje afpakken, dan leert hij dat dit de manier is om zijn zin te krijgen. Hij wordt namelijk beloond met het autootje.

Ouders moeten leren verantwoord te straffen, vindt Driessen. Zo mag er nooit sprake zijn van angst, moeten vaste afspraken de basis vormen en moeten ouders altijd uitleggen waarom ze straffen. Het Nederlands Jeugdinstituut spreekt daarom liever niet over straf, maar heeft het over ‘consequenties’ en een ‘aansprekende discipline’. Straffen betekent dat je een kind iets oplegt zonder dat hij leert hoe het dan wél moet. Dat beeld zie je bij een autoritaire opvoeding. Samen met je kinderen basisregels vaststellen, werkt echter veel beter en is duidelijker. Daarna spreek je af wat de consequenties zijn als hij of zij zich hier niet aan houdt. Zo motiveer je een kind om zich aan de regels te houden. Deze manier van opvoeden zit tussen de autoritaire en antiautoritaire opvoedstijl in. Het wordt de ‘autoritatieve’ opvoedstijl genoemd.

Meer lezen?

Hoe minder straffen, door Ludo Driesen, uitgeverij Garant, €24,90

Reageer op artikel:
De kunst van het straffen
Sluiten