De kunst van het verwennen

redactie 21 jun 2018 Feestdagen

Kinderen verwennen is het leukste wat er is. Maar tegelijkertijd levert het lastige dilemma’s op. Niemand wil z’n kind zien opgroeien tot een verwend ettertje: niet in materiële en niet in morele zin. Hoe kunnen ouders dat voorkomen?

Overdaad

De ene ouder geniet onbekommerd en uitbundig van alle feestelijkheden rond Sinterklaas en kerst, de ander worstelt met het gevoel dat die zo langzamerhand de pan uitrijzen. Want hoe gezellig de decemberfeesten op zich ook kunnen zijn: het lijkt wel alsof ze ieder jaar nog spectaculairder en uitgebreider gevierd moeten worden dan het jaar ervoor.

Sinterklaas komt – met steeds grotere cadeaus en flinke zakken strooigoed – niet alleen langs op school, maar ook tijdens de zwemles, bij de voetbalclub, op het werk van papa en op het werk van mama, bij Albert Heijn, bij de lokale winkeliers, bij opa en oma, bij mama thuis én bij papa en zijn nieuwe vrouw. Als je het Sinterklaasjournaal moet geloven mogen alle kinderen bijna dagelijks hun schoen zetten: het vergt heel wat kunst en vliegwerk om je daar uit te kletsen als je het daar als ouder principieel niet mee eens bent. Nog afgezien van het feit dat het ook niet meevalt om aan een kind van 5 uit te leggen waarom zijn vriendje een gameboy in zijn schoen vond en hij een marsepeinen varkentje. Want de verklaring dat ‘hij dan wel minder zal krijgen op 5 december’ gaat vaak helemaal niet op. Het blijft puzzelen, dit soort luxeproblemen.

Zodra Sinterklaas zijn hielen heeft gelicht, dringen de kerstbomen en kerstversieringen zich op. En de bijbehorende diners natuurlijk. Een beetje crèche doet niet meer onder voor een basisschool waar het sinds jaren gebruik is om een kerstdiner te organiseren – geheel in stijl natuurlijk. Aangemoedigd door de vele reclames en knusse Amerikaanse kerstfilms lopen er nu ook met enige regelmaat kerstmannen op straat – vaak met bijpassende arrenslee. En als je als kind geluk hebt, legt diezelfde ‘Santa’ ook nog wat cadeautjes onder de Nederlandse boom. Wat kinderen vervolgens weer dwingt om ingewikkelde afwegingen te maken over wat ze nou aan Sinterklaas en wat ze voor Kerstmis moeten vragen. ‘Als ik dat ook aan Sinterklaas vraag, blijft er voor de kerst niks over,’ aldus een tobbend meisje van 8.

Nu is het natuurlijk gewoon leuk om een kind te verwennen. Toch staan er steeds vaker deskundigen op die erop wijzen dat ouders hier soms te veel in doorschieten. Ze vinden dat een zorgelijke ontwikkeling, omdat ze bang zijn dat kinderen daardoor uiteindelijk niet goed leren om op hun eigen benen te staan, minder goed met tegenslagen kunnen omgaan en te weinig oog hebben voor het welzijn van anderen. Veel ouders zijn het daar in principe mee eens maar merken tegelijkertijd dat zij, min of meer geruisloos, toch verstrikt zijn geraakt in de huidige verwencultuur. ?‘Het gaat eigenlijk vanzelf omdat je nou eenmaal deel uit maakt van een maatschappij waar veel geld in omgaat en waar alles altijd leuk moet zijn,’ zei hoogleraar pedagogiek Micha de Winter onlangs tijdens de thema-avond Wat doen wij met onze kinderen? van de VPRO.

Kun je in zo’n verwencultuur voorkomen dat kinderen opgroeien tot – om het maar eens lekker dramatisch te stellen – materialistische monsters? Natuurlijk kan dat.

Waarom we verwennen

Een deel van de oplossing zit hem in het inzicht krijgen in het ontstaan van de huidige ‘funcultuur’ en de toegenomen neiging om kinderen te verwennen.

Zo wijst psycholoog en publicist Rita Kohnstamm op een theorie van de Amerikaanse psycholoog Burrhus Skinner, bekend geworden door zijn onderzoeken naar de relatie tussen omstandigheden en gedrag. Volgens Skinner is de mens zo geprogrammeerd dat hij dát gedrag vertoont dat de meest gunstige gevolgen heeft voor de eigen levenscondities. Als dat effect ook nog een prettig gevoel oplevert, is dat mooi meegenomen.

In onze sterk georganiseerde maatschappij is het echter steeds moeilijker om echt invloed te hebben op je levenscondities: het sociale vangnet is relatief gezien goed, je hoeft in Nederland geen honger te lijden. Wat dan overblijft als gedragsversterkende factor, is het prettige gevoel dat je kunt krijgen als je bepaald gedrag vertoont. Mensen laten zich volgens Rita Kohnstamm in de huidige maatschappij dan ook vooral leiden door drijfveren als ‘interessant, uitdagend, lekker en opwindend’. Nadeel hiervan is dat die verslavend zijn. Je hebt steeds meer en sterkere prikkels nodig om hetzelfde effect te bereiken. En dat leidt er volgens Kohnstamm toe dat mensen steeds sneller iets ‘saai’ vinden en dus op zoek gaan naar méér en vooral anders.

Naast dit fenomeen speelt er bij de hedendaagse generatie ouders nog iets anders. De filosoof Gabriel van den Brink, onderzoeker bij het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW) beschrijft in zijn boek ‘Hoge eisen ware liefde’ in welke mate gezinnen in de afgelopen dertig jaar zijn veranderd. Een van de dingen waar hij op wijst, is dat het stichten van een gezin niet meer een vanzelfsprekendheid is, maar een zeer weloverwogen keuze. Dat heeft ook gevolgen voor de kinderen. Hun gemiddelde aantal per gezin is sterk afgenomen, maar daar staat tegenover dat vrijwel ieder kind als zeer gewenst ter wereld komt. Dit zorgt er onder andere voor dat de investeringen per kind enorm zijn toegenomen. Niet alleen financieel, maar ook in tijd en aandacht. Deze hang naar ‘het heel erg goed willen doen als ouder’ gaat nog wel eens gepaard met de misvatting dat goede ouders altijd blije kinderen hebben. En dat leidt ertoe dat ouders hun kind al heel snel zielig vinden als het niet meteen blij is met de gang van zaken.

Dan Kindlon, een Amerikaanse psycholoog en schrijver van het boek Too much of a good thing, wijst er tot slot nog op dat een groot deel van de huidige ouders ofwel als jong volwassene ofwel als kind is opgegroeid in de jaren zestig en zeventig. Een tijd waarin er flink werd aangeschopt tegen het heersende gezag en tegen iedere vorm van autoriteit. Gevolg hiervan is dat deze ouders soms moeite hebben met het stellen van grenzen en met het fenomeen ouderlijk gezag.

Diverse verwenmanieren

De verslavende hang naar ‘kicks’, de zeer zorgvuldig geplande kinderen, de misvatting over wat een goede ouder is, de angst voor ‘zielige’ kinderen, de kleine gezinnen en de diep gewortelde afkeer van een autoritaire opstelling, kunnen samen uitgroeien tot een venijnig mengsel dat ervoor zorgt dat kinderen – misschien wel onbewust -?te veel verwend worden. En dat verwennen?kunnen ouders volgens pedagoog en gedragstherapeut Marijke Bisschop op drie manieren doen:

  • in materiële zin – veel cadeautjes, veel spectaculaire uitjes
  • in pedagogische zin – niet consequent met regels omgaan, kinderen te veel uit handen nemen, steeds oplossingen voor hun problemen bedenken
  • in affectieve zin – uit angst dat een kind jou als ouder niet meer leuk vindt als je boos bent, het meteen dubbel en dwars weer goed willen maken.

Wie zich bewust is van dit mechanisme, is al een stap verder in de goede richting. Daarnaast is het ook goed om je als ouder af te vragen wat een kind nou echt nodig heeft en waar het écht blij van wordt. Marijke Bisschop komt met een mooi voorbeeld uit haar eigen praktijk: ‘Ik had eens een jongetje in therapie dat tijdens schoolvakanties steevast door zijn ouders werd meegenomen voor spectaculaire reisjes. Dat gezin was in de vakanties altijd weg of de kinderen werden uit logeren gestuurd. In plaats van blij te zijn met deze vakanties vroeg het jongetje aan mij: “Zou u alstublieft aan mijn ouders willen vragen of we in de herfstvakantie gewoon eens met z’n allen thuis kunnen blijven? Dus dat papa er is én mama en dat iedereen dan vrij is?” Dat geeft volgens mij heel goed aan wat kinderen echt willen. Die willen dat je er voor ze bent. Dat er rust is. Dat je ze met enige regelmaat in de armen neemt en zegt: “Wat zie ik jou toch graag, manneke.” Die willen gewoon dat je af en toe een spelletje met ze speelt. Dat je ze voorleest, een keer een fietstocht gaat maken, meegaat om hun eerste pintje te drinken, of samen gaat koken. Daarmee geef je kinderen veel meer dan wanneer je ze overlaadt met cadeautjes, dure vakanties en uitstapjes. Je geeft ze namelijk een gevoel van geborgenheid en je biedt ze zelfvertrouwen. En dat zijn dingen die je niet genoeg kunt krijgen.’

Een andere manier om kinderen zelfvertrouwen te geven is door ze zelf hun problemen te laten oplossen. Bisschop: ‘Maar wat je vaak ziet is dat ouders, overlopend van liefde voor hun kinderen, juist het tegenovergestelde doen: ze nemen ze alle problemen uit handen. Helaas heeft dit goedbedoelde gedrag een tegengesteld effect. Want kinderen redeneren dan: als mijn ouders in mijn plaats gaan denken en handelen, dan is dat omdat zij mij niet in staat achten om mijn eigen boontjes te doppen. En daarmee ondermijn je dus het zelfvertrouwen van je kind.’

Minder is meer

De gedachte ‘En wat krijg ik ervoor terug?’ is een derde motivatie om niet aan alle wensen en grillen van kinderen tegemoet te komen

Marieke Henselmans, inmiddels te bestempelen als dé besparingdeskundige van Nederland – ze werkt mee aan het tv-programma Geen cent te makken en schreef het boek Consuminderen met kinderen – benadert het materiële verwennen van een heel andere kant. Volgens haar kunnen mensen een stuk vrijer zijn als ze geen slaaf worden van hun begeerte en hun kinderen leren dat ook niet te zijn. Zij pleit er dan ook voor dat volwassenen en kinderen zich veel bewuster worden van datgene waar ze echt behoefte aan hebben. Want in de praktijk blijkt dan dat je met weinig geld ook heel veel lol kunt hebben. Ze wijst op de spelotheken, op de pret van het bouwen van een hut met twee oude lappen en een tafel, op de mogelijkheid om goede tweedehands Noren te kopen, op het verzinnen van creatieve uitjes ‘naar de brandweer bijvoorbeeld’, op het inpakken van oud speelgoed voor een jarige peuter van 2, et cetera. Voordelen van deze benadering zijn dat ouders daardoor niet alleen geld overhouden voor zaken die echt de moeite van het investeren waard zijn – een paar dure skates voor het kind dat zo fanatiek oefent op die ‘tweedehandsjes’ bijvoorbeeld – maar ook dat ze vrijer zijn om bepaalde keuzes te maken. Bijvoorbeeld de keuze om minder te gaan werken. ‘Ik heb vroeger als sociaal verpleegkundige gewerkt op een afdeling met terminale patiënten. Wat ik in die tijd van veel mensen hoorde, was dat ze spijt hadden dat ze aan de wezenlijke zaken van het leven voorbij waren gegaan. Ik heb me toen voorgenomen dat ik later nooit wilde zeggen: “Had ik maar wat meer lol gehad met mijn kinderen.” Er zijn veel zaken die je niet in de hand hebt, maar waar je wel invloed op hebt, zijn tijd en geld. Probeer daar dan ook zo bewust mogelijk mee om te gaan. Dan houd je genoeg tijd over om je kinderen op een goede manier te verwennen. Bijvoorbeeld door ze te laten merken dat je ze begrijpt, door rust en een prettige sfeer te creëren in huis, door ruimte in je hoofd te hebben als de kinderen uit school komen en hun verhaal willen doen en door mogelijkheden te creëren voor onverwachte uitjes. Dat zijn de wezenlijke dingen. En als je ze wel op een materiële manier wilt verwennen, bekijk dan in elk geval waar kinderen echt behoefte aan hebben. Ga niet te veel in op grillen – de wensen waarmee ze bijvoorbeeld aankomen als ze net de speelgoedfolder uit hebben. Als je cadeautjes geeft, probeer dan aan te sluiten bij de hobby’s van je kind. Bedenk waar ze echt lang lol van kunnen hebben.’

Extra voordeel van deze tactiek is, vindt pedagoog Marijke Bisschop, dat je met minder toegeeflijkheid ook nog een veel leuker kind krijgt. Want wie wenst zich nu niet ‘een kind met zelfvertrouwen, met een goed ontwikkeld gevoel van eigenwaarde, dat verantwoordelijkheid durft te nemen, zelfstandig is, lacht, behulpzaam en tevreden is, zelfdiscipline kan opbrengen en tolerant, gelukkig, weerbaar, respectvol en sociaal invoelend is, met een ander kan meeleven, tegen een stootje kan en niet bang is om een inspanning te leveren?’ ‘Want, zo vat Bisschop het nog maar eens samen, ‘overdaad schaadt en zonder verbod geen genot.’

Doorbreek de verwencirkel

Volgens Dan Kindlon, psycholoog en schrijver van het boek Too much of a good thing kan het zinvol zijn als ouders af en toe eens een lijstje maken van dingen waarvan ze vinden dat ze daar te toegeeflijk in zijn. Ofwel: de zaken waarvan ze eigenlijk vinden dat hun kind er zelf de verantwoordelijkheid voor zou moeten nemen. Ook is het goed om eens na te gaan hoe vaak kinderen iets krijgen wat ze niet ‘verdiend hebben’ of welke klusjes ouders in hun plaats hebben opgeknapt.

Een aantal voorbeelden:

  • het toch maar oprapen van gebruikte handdoeken die ergens in huis rondzwerven
  • even snel het speelgoed opruimen
  • huisdieren van het kind verzorgen of uitlaten
  • toch maar zelf de tafel afruimen
  • een kind laten uitgaan zonder dat het huiswerk af is
  • een kind langer laten opblijven dan de vastgestelde bedtijd
  • Er niets van zeggen als een kind later thuiskomt dan afgesproken

Vervolgens moeten ouders zich afvragen wat de reden hiervoor was. Was dat bijvoorbeeld omdat ze:

  • te moe waren om er iets van te zeggen, of omdat het sneller was om het even zelf te doen?
  • geen zin hadden in ruzie?
  • geen zin hadden om hun kind achter de tv vandaan te halen, of hem te onderbreken in zijn spel?
  • zich misschien schuldig voelden over iets wat eerder gebeurd was? (Tegen het kind schreeuwen, het te druk hebben met werk waardoor er niet veel tijd overbleef voor het kind.)
  • graag willen dat hun kind altijd blij is?

Inzicht in dergelijke redenen bieden vaak goede aanknopingspunten om – meestal onbewust – ingesleten patronen te veranderen, aldus Kindlon.

Maak van kleine dingen grootse momenten

Tips van Marieke Henselmans:

  • Geef kinderen pas als Sinterklaas officieel in het land is de vele speelgoedcatalogi in handen. Laat ze die naar hartelust bekijken en er alles uitknippen wat ze willen, en zeg dat ze dat op een groot vel moeten plakken. Dat ze zelf knippen is belangrijk – alleen aankruisen is te gemakkelijk. Laat ze na enige tijd vijf dingen van hun lijst selecteren voor hun echte verlanglijst.
  • Laat ze één keer per week hun schoen zetten – niet vaker. Voer dit evenement vol overgave uit. Dus compleet mét wortel en water voor het paard, met tekeningen en brieven voor Sinterklaas en met veel en luid zingen.
  • Probeer te bedenken wat u vroeger zelf het leukste vond aan Kerstmis. Wie oudere kinderen heeft, kan dat ook aan hen vragen. De kinderen van Marieke Henselmans somden bijvoorbeeld het volgende lijstje op: het gezamenlijk kopen van een boom op de laatste dag voor Kerstmis; het uitpakken van de kerstdoos met op de achtergrond ‘zijige’ kerstmuziek; het inrichten van het kerststalletje; het gezamenlijk vastgestelde kerstmenu waarbij iedereen een handje hielp; het versieren van de kamer. ‘Ik was tevreden met hun opsomming. Er zijn zo kleine tradities gegroeid: wat goed beviel, is gehouden. En het zijn allemaal zaken die de sfeer betreffen, niet de kosten,’ zegt Henselmans

Tips van Marijke Bisschop:

  • Houd de echt Nederlandse manier van sinterklaasvieren – dus met heel veel nadruk op gedichten en surprises – in stand.
  • Bedenk af en toe welke herinneringen je zelf hebt aan dit feest. Dat zijn toch vooral die fantastische surprises en gedichten die je kreeg, en natuurlijk het gezicht van degene die de door jou gemaakt surprise uitpakte!’
  • Kerstmis is het feest van de liefde. Maak eens iemand die het echt nodig heeft blij met een cadeau.
  • Wees als ouders onderling solidair bij het geven van cadeaus. Spreek bijvoorbeeld af dat er één klein cadeautje meegenomen wordt naar een verjaarspartijtje. Of dat de kinderen helemaal geen cadeautjes meenemen. Want waarschijnlijk zijn er meer ouders die zich zorgen maken over al die overdaad.

Meer informatie:

  • Opvoeden in een verwenmaatschappij’ door Marijke Bisschop. Uitgeverij Lannoo, isbn 9020961810,€17,95. www.posi-nega.com
  • Consuminderen met kinderen in tijden van overvloed’ door Marieke Henselmans. Uitgeverij ‘Genoeg’, isbn 9074613039, 12,95.
  • 'Bespaardagboek 2006’. Uitgeverij van Gennep, isbn 90551156043, €12,95. www.nooitmeerrood.nl
Reageer op artikel:
De kunst van het verwennen
Sluiten