De negen kernkwaliteiten van ouders

redactie 19 jun 2018 Opvoedstijlen

Kinder- en jeugdpsycholoog Chantal van Ommeren geeft een overzicht van de negen kernkwaliteiten van ouders. Voor Blikken en Te Gouden Ouders, maar ook voor Gouden Ouders, is het nuttig die lijst nog eens door te nemen. Gewoon, om scherp te krijgen waar het in de basis ook alweer om draaide in de opvoeding. Bekijk aan de hand van de beschrijving of je nog aan de goede kant van de kwaliteit zit of dat je wellicht ongemerkt toch richting valkuil bent opgeschoven. De uitdaging is de juiste balans te vinden tussen kwaliteit en valkuil. Als je de tips opvolgt om uit de kuil te kruipen, kunnen ook Blikken en Te Gouden Ouders zich vanaf nu een Gouden Ouder noemen!

Kwaliteit 1

De regelmaker
Regels bieden houvast, regelmaat en veiligheid. Kinderen hebben van nature de behoefte om de wereld te ontdekken en daarbij de grenzen op te zoeken. Als ze weten waar die liggen, hoeven ze niet steeds zelf het wiel uit te vinden. Regels zijn nuttig omdat je kind erdoor leert hoe het later zelfstandig in de maatschappij moet functioneren; het doel van de opvoeding. Er zijn gezinsregels – die voor iedereen gelden – en specifieke regels, die per kind kunnen verschillen, afhankelijk van leeftijd, persoonlijkheid en ontwikkeling.

Valkuil: Te veel regels verstikken een kind. Het wordt er opstandig, stiekem of slaafs van: allemaal niet de bedoeling. Bovendien is het onmogelijk al die regels te handhaven. Ongemerkt belanden ouders dan in een negatieve spiraal, waarbij ze uit frustratie en onmacht – omdat hun regime niet wordt nageleefd – steeds meer regels gaan stellen.

Uitdaging: Maak het jezelf niet te moeilijk en begrens alleen die situaties waarbij ingrijpen echt noodzakelijk is, bijvoorbeeld vanwege het gevaar. Een grens waar je voor honderd procent achterstaat, zul je consequent handhaven, in tegenstelling tot regels voor situaties die 'niet handig, maar niet erg' zijn. Kinderen voelen die ruimte.

Kwaliteit 2

De toezichthouder
Tot een bepaalde hoogte moeten ouders weten wat hun nageslacht uitspookt omdat ze verantwoordelijk zijn voor hun welzijn en veiligheid en (juridisch) aansprakelijk voor hun daden. Bovendien wordt zo duidelijk hoe je kind zich ontwikkelt en geeft het jou het benodigde vertrouwen om hem stukje bij beetje los te laten.

Valkuil: Als kinderen gaan liegen, ontsnappen of stiekeme dingen gaan doen, zijn ouders hoogstwaarschijnlijk te ver doorgeschoten in hun betrokkenheid. Er loopt een flinterdunne lijn tussen echte interesse en een monomane behoefte aan beheersing van het kinderleven. Kinderen hebben recht op een privéleven. Net als ouders trouwens.

Uitdaging: Bij ieder kind moet je je in elke leeftijdsfase afvragen hoeveel toezicht er nog nodig is. Een kind van 5 houd je meer in de gaten dan een puber van 15. Langzamerhand moet fysieke controle overgaan in wederzijdse betrokkenheid om te weten waar de ander mee bezig is. Sleutelwoord daarvoor is 'communicatie'. Praat over van alles en maak je kind ook eens deelgenoot van jouw belevenissen of gedachten.

Kwaliteit 3

De talentenscout
Uit het J/M-Opvoedonderzoek 2010 bleek dat bijna tweederde van de ouders het als hun plicht ziet alles uit hun kind te halen wat erin zit. Idee daarachter is dat kinderen zich zo optimaal kunnen ontplooien en 'de beste versie van zichzelf' kunnen worden. Als ouder ben je daarbij hun gids: via jou maakt je kind kennis met de wereld.

Valkuil: Er moet al heel veel: school, zwemles, sport. Te veel clubjes en uitdagingen veroorzaken uitputting. Als er daarbij ook nog eens veel nadruk ligt op prestatie ('Je moet wel winnen!') ligt de lat te hoog en wordt de druk te zwaar. In plaats van zijn talenten te ontwikkelen, haakt de potentiële winnaar gestrest en ontmoedigd af. In de tussentijd is hij zo beziggehouden, dat hij nooit geleerd heeft zichzelf te vermaken of eens een uurtje met volstrekt 'niksdoen' door te brengen.

Uitdaging: Krijgt een kind de (leef)ruimte om zich harmonieus en op zijn eigen manier te ontwikkelen, dan komen zijn talenten vanzelf wel bovendrijven. Hij zal dan de dingen oppakken die op zijn weg komen, vooral omdat we in een maatschappij leven waarin bijna alles mogelijk is. Stimuleren mag, dwingen niet.

Kwaliteit 4

De beschermer
Tot in de puberteit kunnen kinderen gevaren niet altijd goed inschatten. Ze hebben volwassenen nodig om hen daarvoor te behoeden. Ouders doen dat meestal automatisch, vanaf het moment dat ze een peuter uitleggen dat de kachel heet is tot het moment dat ze hun tiener voorlichten over veilige seks. Zo wordt je kind streetwise en kan hij later – als jij er niet meer bent om hem te beschermen – overeind blijven.

Valkuil: Kinderen die te veel uit handen wordt genomen en alle mogelijke verdriet of pijntjes wordt bespaard, leren niet incasseren en zelfstandig hun zaakjes te regelen. Sommige kinderen laten zich dat gepamper lekker aanleunen. Met als mogelijk gevolg dat ze ook straks blijven rekenen op de hulp en steun van anderen en geen verantwoordelijkheid leren dragen voor hun handelen. Impliciet krijgen ze de boodschap mee dat hun ouders er niet veel vertrouwen in hebben dat ze dingen zelf kunnen. Sommigen zullen alles uit de kast halen om zich hiertegen te verzetten.

Uitdaging: Informeer je kind over reële gevaren die hij op zijn leeftijd kan tegenkomen. Bedenk welke informatie hij nodig heeft en wat hij aankan. Gaat het een keer mis, word dan niet boos, maar bespreek hoe het de volgende keer anders kan.

Kwaliteit 5

De rots
Wees consequent. Het lijkt een ijzeren pedagogische wet. Dan weet je kind waar hij aan toe is. Nee is nee en wordt geen ja: dat geeft rust. Consequente ouders uiten ook geen loze dreigementen, zo ongeveer de grootste opvoedzonde omdat die leidt tot onzekerheid bij kinderen en controleverlies bij ouders.

Valkuil: Voor je het weet wordt consequent zijn starheid. Behalve dat het thuis dan een legerkamp wordt, nodigt het kinderen ook niet uit om de wereld te exploreren. En ze oefenen niet in vaardigheden om zich later flexibel op te kunnen stellen. Met je partner altijd op één lijn zitten, is volgens Van Ommeren per definitie onmogelijk: iedereen is anders en je kunt niet verantwoordelijk zijn voor wat de ander doet.

Uitdaging: Wees alleen consequent – en trek samen één lijn – bij zaken die je echt belangrijk vindt (gevaar of kernwaarden).

Kwaliteit 6

De rechter
Rigide straffen en belonen is volgens psycholoog van Ommeren alleen nodig bij kinderen die door een ontwikkelings- of gedragsstoornis krachtige sturing nodig hebben. De meeste kinderen willen het gewoon goed doen. Als iets misgaat, hebben ze veel meer aan een moeder die – rustig! – uitlegt hoe ze het voortaan handiger kunnen aanpakken dan aan een tierende, straffende wreker.

Valkuil: Straf leidt tot schijncontrole: de veroordeelden gaan doorgaans niet nadenken over hun misstap, verteerd als ze zijn door boosheid over die stomme mama. Het enige wat je er misschien mee bereikt, is dat ze de volgende keer doen wat jij wilt uit angst voor represailles. Op den duur raken ze daar immuun voor en moet je steeds hardere middelen inzetten om ze in het gareel te houden. Daar wordt de sfeer in huis niet beter op.

Uitdaging: Van fouten leert je kind pas als hij die zelf – met jouw begeleiding – moet oplossen en de consequenties ervan ervaart. Die hoef je niet altijd in te peperen: kinderen kunnen heel goed hun eigen conclusies trekken. En: ze mógen fouten maken. Neemt niet weg dat je best mag laten merken dat je er flink van baalt!

Kwaliteit 7

De sympathisant
Welke ouder leeft nou niet mee met zijn kinderen en wordt geraakt door hun pijn? Elk kind heeft die onvoorwaardelijke ouderlijke steun nodig om zich sterk en geliefd te voelen.

Valkuil: Wanneer meeleven meehuilen of pamperen wordt, zijn ouders verkeerd bezig. Als je nu je zoon een nieuwe ballon belooft omdat zijn buurjongen een mooiere heeft, wat ga je hem dan geven als het straks uit is met zijn vriendinnetje? Zo leert een kind niet zich te wapenen tegen tegenslagen die hij onherroepelijk in zijn verdere leven tegenkomt. De maatschappij jankt straks ook niet mee.

Uitdaging: Toon begrip voor verdriet en teleurstellingen, maar blijf de volwassene. Pech hoort bij het leven. Help hem om te gaan met tegenvallers, weer overeind te krabbelen en lering te trekken. Daar wordt hij uiteindelijk minder kwetsbaar en meer zelfredzaam van: essentiële vaardigheden voor later.

Kwaliteit 8

De pleaser
Liefde, verzorging en voeding zijn essentieel. Wanneer je als ouder niet aan die basisbehoeften tegemoet komt, heet dat verwaarlozing. Een baby is overgeleverd aan de zorg van volwassenen om te kunnen overleven. Gezien en gehoord worden door zijn ouders bevordert de hechting. Hij voelt zich erkend – belangrijk voor zijn welbevinden – en leert te vertrouwen op zijn medemens.

Ouders die niet reageren op andere behoeften van hun kind, doen soms een appèl op zijn eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid voordat hij daaraan toe is.

Valkuil: Iemand die altijd zijn zin krijgt, leert onvoldoende rekening te houden met anderen. Wat je ook doet, het is nooit genoeg. Je kunt een kind materieel (overladen met cadeaus), pedagogisch (weinig regels) of affectief (smoren in liefde) verwennen. Helemaal link wordt het als ouders zelf pas gelukkig zijn als alle wensen van zoon- of dochterlief bevredigd zijn.

Uitdaging: Kijk naar je kind en bedenk wat redelijk is, ook gezien zijn leeftijd. De behoeften van een kleuter zijn niet die van een tiener. Waak ervoor dat je zo opgaat in zijn noden, dat je niet meer aan jezelf toekomt. Een goede ouder zorgt niet alleen voor zijn kroost, maar ook voor zichzelf.

Kwaliteit 9

De onbaatzuchtige
Volgens ruim één op de twee ouders betekent ouderschap dat je je moet opofferen voor je kind (J/M-Opvoedonderzoek 2010). Bijna elke ouder is bereid zijn leven in de waagschaal te stellen als hij zijn kind daarmee kan redden. Dat is de onvoorwaardelijke liefde die samen met het kind geboren wordt.

Valkuil: Alles overhebben voor je kind impliceert niet alleen dat je jezelf niet erg serieus neemt, maar kan ook inhouden dat je alle hobbels wegneemt. Het eerste maakt ouders tot martelaars, die alleen maar voor hun gezin leven. Belastend voor kinderen omdat ze zo verantwoordelijk gemaakt worden voor het geluk van pa of ma. Het tweede is al even funest. Het creëert afhankelijke nakomelingen die niet geleerd hebben op eigen benen te staan.

Bovendien werkt het averechts: vanuit hun behoefte aan onafhankelijkheid zullen kinderen zich met hand en tand verzetten tegen iedereen die ze klein houdt.

Uitdaging: Onvoorwaardelijke liefde houdt ook in: je kind zien als een mens die nog veel moet leren en soms de mist in kan gaan. Begeleid hem daarbij. Zo bied je een horizon waar hij naartoe kan werken. Hij voelt zich gesteund door een ouder die letterlijk achter hem staat in plaats van eentje die hem de pas afsnijdt door voor hem uit te lopen.

Uit de valkuil

Volg je steeds dezelfde lijn in je opvoeding zonder dat je iets bereikt, of verslechtert de situatie zelfs? Dan ben je in een valkuil gevallen. Schaam je er niet voor: het komt bij de beste ouders voor. Het valt je meestal pas op als je erin bent getrapt: er staan nu eenmaal geen waarschuwingsborden met PAS OP! GA TERUG.

Om uit de strop te komen kun je het best een concreet doel formuleren: wat ga je doen, wanneer doe je dat en hoe ga je het doen? Hou het simpel. Neem je bijvoorbeeld voor de eerstvolgende keer niet te straffen maar te begeleiden (valkuil van kwaliteit 6).

Zie je geen uitweg, vraag dan advies aan een vriend(in) of professional.

Niet van goud? Geen probleem

'De perfecte ouder is een lastig rolmodel voor een kind. Ze is onbereikbaar en haar kind leert op deze manier niet omgaan met zijn zwakke kanten. Hierdoor mis je als ouder een kans om je kind dingen te leren over veerkracht.' Dat zegt Liesbeth Groenhuijsen, pedagoog en schrijfster van het boek Hoogvliegers en Pechvogels. Een moeder of vader die fouten maakt, laat zien dat het niet erg is om af en toe de mist in te gaan. Het is de oplossing die telt.

Chantal van Ommeren is als GZ-psycholoog en kinder- en jeugdpsycholoog NIP verbonden aan praktijk 'Eerstelijnspsychologen Bremstraat 3' in Bussum.

Reageer op artikel:
De negen kernkwaliteiten van ouders
Sluiten