Nachtmerries van het nieuws

Nachtmerries van het nieuws

Het Journaal kijken of een krant lezen - het maakt kinderen wijzer over wat er in de wereld speelt. Maar het kan ze ook angstig maken, blijkt uit onderzoek. Dat wordt versterkt door de steeds heftiger beelden. Een op de acht kinderen ligt er ’s nachts wakker van.

Kijkbuiskinderen, beeldschermkinderen, media-kids, internetgeneratie. Hoe je ze ook noemt; duidelijk is dat kinderen een onafscheidbare band hebben met media. Films, tv-series en games zijn voor de meesten dagelijkse kost. En daarnaast worden ze vanaf een jaar of 8 uit nieuwsgierigheid ook nog eens nieuwsconsument. Te veel mediaprikkels? Valt wel mee, vinden ouders. Bovendien wijst keuringsorganisatie De Kijkwijzer ouders er toch op als iets niet geschikt zou zijn voor kinderen? En die houden zelf ook een oogje in het zeil. Dus wat kan er misgaan?

‘Veel ouders zijn inderdaad heel bewust met mediaopvoeding bezig,’ zegt psychologe Juliette Walma van der Molen. ‘Maar het zijn dezelfde ouders die elke dag gewoon het Acht uur-journaal aanzetten.’ Walma van der Molen doet aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar de gevolgen van nieuws voor kinderen. Haar conclusie: ‘Het volwassenennieuws is voor kinderen onder de 10 eigenlijk ongeschikt.’ Het kan angst opwekken. Gevolg: zweten, hartkloppingen, piekeren, niet kunnen slapen en nachtmerries. Een op de acht kinderen heeft er vaak last van, blijkt uit haar onderzoek.

‘Het volwassenennieuws is niet aangepast aan hun cognitieve en emotionele ontwikkelingsniveau,’ legt Walma van der Molen uit. Niet dat kinderen geen nieuws moeten volgen. ‘Natuurlijk is nieuws volgen hartstikke goed voor kinderen. Ze worden er een betere nieuwsconsument van. Ze leren zich te informeren bij verschillende bronnen en krijgen een idee wat er in de wereld te koop is.’ Maar reguliere journaals en kranten houden nauwelijks rekening met kinderen, vindt ze. De gijzeling in Beslan, de Schiedammer Park-moord, 11 september, de moord op Pim Fortuyn, de moord op Theo van Gogh, oorlogsbeelden uit Libanon, de tsunami’s. Of ze het willen of niet, kinderen krijgen het allemaal rauw opgediend. Met alle gevolgen van dien. Walma van der Molen: ‘De wereld lijkt een stuk crimineler en gevaarlijker dan het werkelijke leven.’

Steeds heftiger beelden

Daar komt bij dat kinderen meer nieuws volgen dan de meeste opvoeders denken, zegt Walma van der Molen. Ongeveer 65 procent van de zeven- tot twaalfjarigen kijkt bijna dagelijks naar het nieuws. Een van de oorzaken is dat er steeds meer zenders en kranten zijn. En het nieuws wordt heftiger gebracht dan ooit. ‘Het is de laatste jaren een trend om meer gewelddadig nieuws te brengen.’ De opkomst van amateurbeelden speelt daarbij een rol. ‘Beelden van de WTC-aanslagen waren allemaal met videocamera’s van toeristen gefilmd. Ook de vermoorde Theo van Gogh is door een voorbijganger met zijn mobieltje gefotografeerd.’

Kijkers raken steeds meer gewend, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. ‘Hoe meer schokkende beelden kijkers te zien krijgen, hoe minder emoties ze vertonen,’ aldus Walma van der Molen. Ook voor kinderen gaat dit op. Gevolg is dat veel nieuwsmakers op zoek gaan naar beelden die nog wél prikkelen. En die zijn niet altijd geschikt voor kinderen. Walma van der Molen noemt als voorbeeld RTL-Nieuws, dat ’s middags beelden uitzond die de Beslan-gijzelnemers zelf gemaakt hadden vanuit de gymzaal, nog voordat de schietpartij een einde zou maken aan honderden levens. Ouders en kinderen in doodsangst waren van heel dichtbij zichtbaar.

‘Daar heb ik me heel erg druk om gemaakt. Dat had geen nieuwswaarde meer. Het was alleen maar sensatie.’ De beelden werden ?’s middag uitgezonden, op een tijd dat kinderen al zappend de tv-kanalen langsgaan. ‘Er is dan wel een afspraak dat omroepen geen schokkende beelden mogen vertonen voor acht uur ’s avonds, maar die regels worden met voeten getreden.’

Kijken is stoer

Walma van der Molen bezocht tijdens de Amerikaanse invasie in Irak verschillende scholen en praatte met leerlingen. Het viel haar op dat kinderen van 11 en 12 jaar een grote drang hebben om al het nieuws te volgen. ‘De Metro en Spits nemen ze mee naar school. Élk artikel wordt gelezen. “Ik moet toch alles weten?” zeggen ze. En ook naar het televisienieuws blijven ze vaak tot ’s avonds laat kijken. Ze willen weten hoe het afloopt.’ Maar die nieuwsgierigheid heeft een keerzijde. Vooral jongens - en ze durven het volgens Walma van der Molen meestal eerst niet toe te geven - kunnen er erg angstig van worden. Slapen wordt dan een hele klus, blijkt uit hun verhalen. ‘Dan ga ik met mijn hoofd onder de dekens liggen en hoop ik maar dat ik in slaap val,’ vertelde een jongen die de Irak-oorlog volgde, aan haar.

Ook internet wordt volop gebruikt als nieuwsbron. Heftig nieuws is soms ongecensureerd beschikbaar. Zoals beelden van onthoofdingen. Het gaat niet voorbij aan jongeren, weet Walma van der Molen. ‘Je bent niet stoer als je het niet gezien hebt.’

Geruststellen is dan belangrijk

Ook het Jeugdjournaal vindt dat je alles moet kunnen vertellen. Maar het gaat erom hóe je dat doet, vindt Ronald Bartlema, chef van het Jeugdjournaal. Want, zegt hij, het Jeugdjournaal is immers geen educatief, maar een journalistiek programma. ‘Bovendien, kinderen willen weten wat er gebeurt. Ze zijn gewoon nieuwsgierig. Nieuws komt sowieso tot kinderen. Als je niets doet, horen ze het bijvoorbeeld op school, ze zijn niet achterlijk. Gevolg is in dat geval dat ze gaan fantaseren over wat er precies gebeurd is. Dan ben je verder van huis.’ Kritiek dat je kinderen vooral kind moeten laten zijn, wijst hij van de hand. ‘Die kinderen zullen ruw wakker worden als ze merken dat ze niet in een sprookjeswereld leven.’

Voor de makers van kindernieuws is het balanceren tussen eerlijk informeren en beschermen. Het Jeugdjournaal gebruikt geruststellingstrategieën om de scherpe (lees: heftige) randjes van het nieuws te halen. Dus geen close-ups van dode lichamen, afgerukte ledematen, executies, mishandelingen, kortom alles waar kinderen - en vaak ook volwassenen - zich rot van schrikken. Maar ook geen mensen in shocktoestand en hartverscheurend geschreeuw, of al te gedetailleerde getuigenverslagen. Zo werden er bijvoorbeeld geen foto’s vertoond of namen en leeftijden gegeven van de drie kinderen die vorige jaar door hun eigen vader werden vermoord in Hilversum. Bartlema: ‘Daarmee bezorgen we kinderen onnodig nachtmerries.’

Vooral bij heftig nieuws dat dichtbij de leefwereld van kinderen komt, is geruststellen belangrijk, benadrukt Bartlema. ‘Zeker als het gaat om situaties waar je je als kind veilig moet weten. Gezinsdrama’s bijvoorbeeld. Dat raakt de veiligheid en geborgenheid. Maar ook mishandeling thuis, incest, ontvoeringen van kinderen of een gijzeling op een school.’

Sandwichformule

Om kinderen niet te overspoelen met zware onderwerpen worden zware nieuws-?items afgewisseld met licht nieuws, bijvoorbeeld over dieren, sport of de natuur. De sandwichformule, heet dit in media-?land. Ook kinderenkrant Kidsweek gebruikt de sandwichformule. ‘Niet steeds zware onderwerpen op de voorpagina, liever een artikel over het illegaal downloaden en kopiëren van muziek. Dat leeft onder jongeren,’ vertelt Annemarie Walker, hoofdredacteur van Kidsweek dat gericht is op kinderen van 10 tot 15 jaar. Ook Kidsweek wil net als het Jeugdjournaal kinderen eerlijk informeren. Tot een zekere grens. ‘Geen foto’s van verkoolde Amerikanen die door een Irakese stad gesleept worden - zoals een paar jaar geleden gebeurde. Dat gaat te ver. Je moet ze ook een beetje beschermen, ze hebben nog een heel leven voor zich,’ zegt Walker, zelf moeder van twee kinderen. Dat het afwegen van wat wél en niet kan voor nieuwsbrengers soms hoofdbrekens kan opleveren, bewijst de keuze voor de foto bij een verhaal over de zeehondenjacht. Walker wilde geen ‘nare’ foto van dode zeehondjes in een plas vol bloed. Het werd een beeld van een levend babyzeehondje, één seconde voordat een jager een pikhouweel in zijn hoofd zette. De foto kwam op de voorpagina, maar Walker heeft er achteraf ‘geen goed gevoel over’.

Maar hoeveel pogingen tot geruststelling je ook doet; het is bijna onmogelijk om dit soort nieuws te brengen zonder enige angstgevoelens op te wekken, weet Jeugdjournaal-chef Bartlema. ‘Soms kun je angst niet wegnemen. Maar vergeet niet, angsten kunnen ook een functie hebben. Iedereen is wel eens gewaarschuwd voor kinderlokkers. Kinderen moeten leren leven met dingen die in de maatschappij gebeuren, ook de vervelende dingen. Je moet het niet groter maken dan het is, maar er wel op wijzen.’

Wegzappen of erbij blijven

Ouders zijn natuurlijk hoofdverantwoordelijkheid als het gaat om dosering van het nieuws, vinden zowel psychologe Walma van der Molen als Bartlema. Samen naar het Jeugdjournaal kijken met de afstandbediening in de hand is het beste. ‘Hoewel ze vanaf 10 jaar zonder hun ouders naar het Jeugdjournaal zouden moeten kunnen kijken,’ zegt Bartlema.

Schokkend nieuws? Gauw wegzappen, of erover praten, adviseert Walma van der Molen. Maar ook de tv wat vaker uitzetten is volgens haar een goede keuze. Ze vond bijvoorbeeld dat de Jeugdjournaal-uitzendingen over het drama in Beslan niet geschikt waren voor haar eigen kinderen van 6 en 9 jaar. Bij haar thuis heeft ze de regel dat de tv niet aanstaat tijdens het avondeten. ‘Ik zorgde er bijvoorbeeld tijdens die week voor dat het eten op tafel stond op de tijd dat het Jeugdjournaal begon.’

Wanneer zijn kinderen eigenlijk klaar voor het grote mensen-nieuws? ‘Vanaf een jaar of 10 à 11,’ vindt Walma van der Molen. Maar een echte leeftijdsgrens is er volgens haar niet. ‘Kinderen geven zelf wel aan of ze eraan toe zijn.’ Vóór die tijd is het volgens haar aan te bevelen om eerst bijvoorbeeld Kidsweek te lezen en naar het Jeugdjournaal te kijken. Als opstapje naar het grote mensen-nieuws. ‘Je laat je kind ook niet meteen in z’n eentje buitenspelen. Dat doe je stapsgewijs, de wereld wordt steeds groter. Waarom zou je dat met nieuwsmedia ook niet zo doen?’ l

Geruststellingstrategieën van media

Het Jeugdjournaal en Kidsweek gebruiken geruststellingstrategieën om de scherpe kantjes van heftig nieuws af te halen. Waar letten ze op?

  • Geen extreem gewelddadige onderwerpen. Alleen als het nieuws zo belangrijk is dat het de kinderen toch wel zal bereiken (via bijvoorbeeld school of de reguliere kranten). Zoals 11 september en Beslan.
  • Sandwichformule. Zware onderwerpen worden afgewisseld met lichte onderwerpen (zoals dieren). Zodat alles nog te verteren is. Het Jeugdjournaal sluit altijd af met een licht onderwerp.
  • Een deskundige legt uit wat er aan de hand is, en of iets vaak voorkomt of niet. De positieve kanten worden belicht, bijvoorbeeld: het komt bijna nooit voor (kinderen hoeven zich dus geen zorgen te maken), en de daders zijn gepakt. Bij het nieuwsitem over een vader die zijn gezin vermoorde, kwam bijvoorbeeld een politieagente in uniform aan het woord. Kinderen moeten het gevoel krijgen dat het ‘onder controle’ is.
  • Kinderen vertellen zelf wat ze ervan vinden. Ze spreken hun afschuw erover uit en zeggen bijvoorbeeld ‘Dat doe je toch niet!’. Door de reacties begrijpen jonge nieuwsconsumenten beter wat er is gebeurd. Dat voorkomt deprimerende fantasieën. En het ‘collectief treuren’ kan opluchtend werken, omdat kinderen zien hoe andere kinderen er mee omgaan.
  • Zo weinig mogelijk heftige beelden.
  • Beelden van veraf, zodat het niet te ?indringend wordt.
  • Geen emotieversterkende geluiden, ?zoals schreeuwende mensen en ?dramaversterkende achtergrond-muziek.
  • Geen herhaling van hetzelfde gewelddadige beeld.

Hoe kunnen kinderen zichzelf geruststellen?

  • Minder nieuws volgen. Dus vaker de tv uitzetten en minder kranten lezen.
  • Erover praten met ouders, vrienden, klasgenootjes of leraar. Praten werkt als emotionele uitlaatklep en zorgt voor beter begrip.
  • Iets doen. Bijvoorbeeld een hulpacties op school organiseren, zoals kinderen deden na de tsunami.
  • Onthoud dat dingen die in het nieuws komen, vaak dingen zijn die zelden of nooit gebeuren. Daarom is het nieuws.
  • Geen zwaar nieuws kijken vlak voor het naar bed gaan. Sluit de dag liever af met een grappige tekenfilm of een leuk boek.
Door:

Meer artikelen uit ons netwerk


Gerelateerde artikelen

Tips van de redactie