Grapje! De kracht van humor

Humor is ook in de opvoeding heel belangrijk. Uiteraard zijn de grappen die je met een peuter maakt, anders met van een puber. Hoe verloopt de ontwikkeling van het gevoel voor humor precies?

4+ Gekke woorden en antwoorden

'Doe je de wc-deur achter je dicht? Dat moet je echt leren, want dat hoort zo,' zegt de moeder van Aram (4). Waarop Aram grijnzend antwoordt: 'Dan word ik later toch gewoon de eerste man die nooit de wc-deur achter zich dicht doet.'

De grap van Aram toont een belangrijk ingrediënt van humor: tegenstrijdigheid. Om een grap te maken zoals deze, zet Aram in zijn hoofd twee tegenstrijdige ideeën naast elkaar: 

  1. hij weet best wat de regels zijn en
  2. hij beseft dat je er bewust voor kunt kiezen om van die regels af te wijken. Deze paradox verwoordt hij vervolgens in een grap. Hij speelt met regels en verwachtingen.

De soort humor die kleuters begrijpen en gebruiken, verschilt erg per kind. Maar over het algemeen begrijpen 4-jarigen dat het grappig is als iets buiten de normale orde valt. Want dat is wat humor in feite is: de ander op het verkeerde been zetten, verrassen, gekke combinaties maken, iets doen dat afwijkt van hoe het hoort. Niet voor niets lachen kinderen wel driehonderd tot vierhonderd keer per dag, terwijl volwassenen dat slechts tien tot vijftien keer doen. Ze doen dagelijks zoveel nieuwe ervaringen op, dat ze ook veel meer dingen zien die buiten hun verwachtingspatroon vallen. Kleuters kunnen zich ontzettend verwonderen over de klank van woorden. Vanaf ongeveer het 3e levensjaar beseffen kinderen dat alle objecten namen hebben en dat je daar ook verkeerde namen aan kunt geven. Woorden op elkaar laten rijmen of verhaspelen tot fantasiewoorden, vinden de meeste kleuters bijzonder grappig.

Ook ontdekken ze dat je anderen aan het lachen kunt maken door expres een raar antwoord te geven of gekke woorden te zeggen, én dat je humor kunt gebruiken als vluchtweg. Het is voor hen een bijna magische ontdekking dat je na een uitspraak of handeling kunt zeggen: 'Grapje!' De meeste kleuters hebben een fase waarin ze dit te pas en te onpas roepen. Als ouder moet je je kind dus uitleggen wanneer het niet gepast is om te lachen. Doen alsof je pijn of verdriet hebt en dan 'grapje!' roepen, is niet leuk. Lachen als iemand valt en zich bezeert, is ook niet leuk. En lachen om andermans gevoelens of gebreken al helemaal niet.

6+ Woordgrapjes, moppen en slapstick

Als de vader van Lieve (6) diep zucht, vraagt Lieve's moeder wat er is. 'Ik ben behoorlijk gaar,' zegt hij. Waarop Lieve reageert: 'Oh, als je gaar bent, kunnen we je nu opeten!'

Vanaf 6 jaar neemt de taalbeheersing van kinderen toe. Ze begrijpen bijvoorbeeld dat sommige woorden een dubbele betekenis kunnen hebben. Ze maken woordgrapjes, zoals het grapje van Lieve. Raadspelletjes vinden ze ook leuk.

Vanaf een jaar of 7 gaan kinderen heel bewust nadenken over wat grappig is en waarom. Humor krijgt dan ook een sociale functie; grapjes kun je inzetten in vriendschappen. Het is fijn om samen te lachen, het ontspant en een lachend gezicht trekt anderen aan.

Moppen vertellen wordt nu ook een favoriete bezigheid. Dat ze die eindeloos herhalen, zodat het je als ouder bij de zestigste keer echt niet meer lukt een geloofwaardige lach te produceren, komt omdat de triomf over het doorgronden van de clou zo fijn is – ze krijgen er geen genoeg van om dát gevoel te delen met anderen. Daarnaast blijven sommige moppen gewoon leuk, ook al weet je de afloop. Vergelijk het met idiote scènes in je favoriete komische films: die blijven grappig, hoe vaak je ze ook ziet. Bovendien geeft de ontdekking dat je met moppen mensen aan het lachen kunt maken en een publiek kunt boeien, je kind veel zelfvertrouwen.

Kinderen van deze leeftijd zijn vaak gek op slapstick; vallende, struikelende, oenige karakters zoals Mister Bean kunnen op een vette lach rekenen. Als 6-plusser zijn ze zelf misschien ook niet altijd even handig, maar zo onhandig als Mister Bean of welk slapstickpersonage dan ook, nee dat zou hen echt niet gebeuren. Gelukkig. Opluchting, hilariteit, superieure gevoelens.

10+ Subtiele humor

Chantelle zegt tegen haar zoon Damian (10): 'Ik heb gister de film 'Verschrikkelijke ikke' gezien.' Waarop hij antwoordt: 'Ja, naast je in bed zeker!'

Rond hun 10e gaan kinderen de meer verfijnde betekenissen van humor waarderen. Ze ontdekken bijvoorbeeld dat humor een sociaal acceptabele manier kan zijn om mensen subtiel te beledigen. Dat ze steeds beter begrijpen wat een ander denkt en voelt, speelt daarbij een grote rol. Damian maakt een grap waarmee hij zijn vader belachelijk maakt en tegelijk ook zijn moeder, vanwege haar partnerkeuze. Hetzelfde inlevingsvermogen maakt dat ze in deze leeftijdsfase steeds beter begrijpen hoe dom of leuk een grap werkelijk is.

Over het algemeen zijn 10-plussers door hun toenemende taalbegrip in staat ingewikkelde moppen te begrijpen en subtiele grapjes te maken. Ze krijgen een scherper oog voor gedrags- en kledingcodes, waar ze genadeloze grappen over kunnen maken. Erbij horen wordt steeds belangrijker en door grappen te maken over het uiterlijk en gedrag van anderen – vooral ouders – die deze codes duidelijk niet snappen, laten ze merken zelf wel op de hoogte te zijn van de groepsmores. Een van de functies van humor is dan ook dat je er superieure gevoelens aan kunt ontlenen. Niet voor niets fungeert in veel moppen een slachtoffer dat veel dommer of slechter is dan wij: blondjes, Belgen, boeven. Omdat het inlevingsvermogen van jonge tieners best ver, maar nog niet helemaal ontwikkeld is, is het zaak om een beetje op te letten en waar nodig bij te sturen: de lijn tussen plagen en pesten is dun. Een grap die pijn doet, is niet grappig.

12+ Wie is het geestigst?

Voordat Ruben (15) uitgaat, zet hij stiekem de klok een half uur terug. Zo kan-ie mooi om half twee thuiskomen in plaats van om één uur, zoals afgesproken. Hij vindt het zelf een sterke grap, zeker omdat zijn ouders niets doorhebben.

In de puberteit wordt spontaan geestig zijn en het vertellen van grappige anekdotes belangrijk. De voorbeeldrol van ouders op het gebied van humor slinkt, vrienden geven nu de maat aan. Humor is steeds meer een middel om je te onderscheiden van je seksegenoten. Een sterke grap laat je al snel een paar treden op de populariteitsladder stijgen. Hoe meer gevoel voor humor, hoe beter je positie in de groep. Vooral jongens meten zich hierin aan elkaar af: wie maakt de beste grappen? Meisjes lachen vooral óm de jongens.

Humor speelt ook een rol bij het natuurlijk selectieproces: de grappigste mannen hebben het meeste succes bij vrouwen, lachende vrouwen het meest bij mannen. Bij meiden heeft de bekende slappe lach een functie: spanning ontladen. Spieren ontspannen, de lachers voelen zich diep verbonden, na afloop zijn ze helemaal 'leeg'.

Net zoals emoties in de puberteit kunnen pieken, zijn pubergrappen ook vaak harder. Later wordt de humor bij de meesten vanzelf weer milder. Pubers leren sarcasme en ironie te duiden en zelf te gebruiken. Uit de combinatie van subtiele boodschappen, lichaamstaal, intonatie en blikken kunnen ze begrijpen dat iemand het ene zegt maar het andere bedoelt. Ze krijgen meer gevoel voor de rol die humor heeft bij het omzeilen van gevoelige onderwerpen. Bovendien leren ze dat humor een belangrijke overlevingsstrategie kan zijn in risicovolle omstandigheden.

Hoe breng je je kind gevoel voor humor bij?

Als jij humorvol met je kind – en met anderen – omgaat, veel samen lacht en gek doet, geef je je kind automatisch een humoristische, speelse levenshouding mee. Door simpelweg de humor van dagelijkse situaties te observeren en verwoorden – de kat die raar kijkt, papa die staat te hannesen met het boodschappenwagentje dat niet los wil, een broertje dat met zijn onderbroek op zijn hoofd loopt – breng je je kind gevoel voor humor bij. Samen grappige boeken lezen en naar komische tv-programma's kijken is natuurlijk ook een goede voedingsbodem. Humor is namelijk boven alles een sociale aangelegenheid; je lacht harder om een film als je samen met anderen kijkt.

Lach vooral ook om jezelf. Zelfspot is zelfrelativering en daar kan je kind later nog veel aan hebben. Maar ook de omgeving – school, vriendjes, leraren, familie – speelt een grote rol bij het ontwikkelen van gevoel voor humor. Uit onderzoek blijkt dat juist kinderen met een nare thuissituatie of die iets naars hebben meegemaakt, vaker dan anderen een extra sterk gevoel voor humor ontwikkelen. Dat helpt ze om ellende op afstand te houden en te relativeren.

10 voordelen van humor

  1. schept een band, je maakt er vrienden mee
  2. helpt angstige situaties overzichtelijk te maken
  3. helpt zaken te relativeren; het maakt je beter bestand tegen tegenslag
  4. leert je op speelse, luchtige manier met problemen om te gaan
  5. leert je creatief denken: vanuit een ander perspectief naar zaken kijken
  6. ontspant
  7. laat je pijn minder intens ervaren
    En:
  8. anderen aan het lachen maken vergroot je zelfvertrouwen en je communicatievermogen
  9. lachende mensen voelen zich gelukkiger. Dat straal je uit, wat je ook weer aantrekkelijker maakt
  10. lachen en een positieve houding versterken het immuunsysteem?

Humor helpt bij het opvoeden

Je kunt zeggen: 'Ben je nu verdorie weer op de bank aan het springen? Kom eraf!' Maar je kunt ook zeggen 'Zie ik daar een jongetje de lucht ingaan? Nee toch? Ik denk dat ik me vergis want dat jongetje weet heel goed dat hij niet op de bank mag springen.' Dat werkt waarschijnlijk een stuk beter en voor jou is het ook prettiger dan boos worden. Streng zijn nodigt uit tot verzet, humor nodigt uit tot meespelen. Humor zorgt ervoor dat je naast elkaar staat in plaats van tegenover elkaar. Het is niet altijd makkelijk, maar het helpt om een escalatie te voorkomen. Met humor krijg je simpelweg meer gedaan dan door heel streng te zijn.

 

Dit artikel is geschreven door Manja Gruson voor J/M voor Ouders.

Reageer op artikel:
Grapje! De kracht van humor
Sluiten