Het leven ‘Na Papa’

Kinderen uiten rouw anders dan volwassenen. Soms huilen ze, dat is dan duidelijk, maar vaak ook niet. Kinderen zijn overlevers en willen dus, ondanks het verdriet, ook naar de Efteling. Rouwbegeleidster Ineke van Essen sprak met dertig kinderen over rouw.

'Eerst zat ik op gym, maar na papa ben ik eraf gegaan. Mama had zoveel aan haar hoofd dat ze me de hele tijd op de verkeerde dag bracht.' Met 'na papa' bedoelt de negenjarige Lisa het overlijden van haar vader. Het citaat omvat veel, zo niet alles. Een kind dat een van zijn ouders verliest, heeft het niet alleen emotioneel zwaar, ook het gewone leven verandert meestal ingrijpend.

Wie gaat er nu met me voetballen? Kunnen we het konijn wel houden nu papa geen geld meer verdient? Kinderen worden zorgelijker en zorgzamer. Er is immers nog maar één ouder over en daar mag niets mee gebeuren.

De gevoelens bij kinderen zijn in principe hetzelfde als bij volwassenen: verdriet, eenzaamheid en boosheid vechten om de eerste plaats. Maar kinderen uiten zich nu eenmaal anders. Ze zeggen niet dat ze hun vader of moeder missen, ze schoppen tegen de tafelpoot.

Rouwbegeleidster Ineke van Essen vond dat het tijd werd om kinderen zelf aan het woord te laten over rouw. Tot nu toe was er immers alleen onderzoek gedaan naar de verwerking van rouw onder kinderen. Nooit hadden ze zelf verteld over hun gevoelens. Van Essen bezocht dertig kinderen tussen de 6 en 12 jaar. Sprak, tekende en knutselde met ze en bundelde de resultaten in het boek Ik krijg tranen in mijn ogen als ik aan je denk.

Terugkijkend op de gesprekken, viel Van Essen een aantal opmerkelijke grote gemene delers op. 'Bijvoorbeeld dat kinderen enorm trouw en loyaal zijn aan hun ouder. Dat raakte me het meest tijdens alle gesprekken,' vertelt Ineke van Essen. 'Ze zijn heel zorgzaam. Als het even kan proberen ze te helpen, te troosten en vooral niet lastig te zijn. Het helpt zeker als een ouder laat zien dat hij of zij dat waardeert en uitlegt dat zijn of haar verdriet niets te maken heeft met het kind.

Natuurlijk kunnen goede zorgen omslaan in te veel zorgen, maar ja, wat is te veel? Als je vader dood is gegaan, ben je echt bang dat je moeder ook doodgaat. En als je moeder het niet redt, nou, dan is het niet zo gek dat je je zorgen maakt.

Het lijkt me van belang dat volwassenen daar rekening mee houden en die zorg af en toe van de kinderschouders afhalen. Dat de buurvrouw mama eens vertroetelt bijvoorbeeld. Wees er als ouder alert op om ook goed voor jezelf te zorgen. De kinderen waren daar in de gesprekken heel duidelijk over. Ze zijn blij als hun vader of moeder ook iets voor zichzelf doet, niet alleen met hen bezig is.

Opvallend vind ik ook het invoelingsvermogen waarmee veel kinderen de veranderingen bezien. “Mama kan Joshua niet goed aan,” zegt de negenjarige Lisa. “Dat deed papa altijd. De leider is weg.” En Hanell, ook negen, concludeert: “Mama heeft veel meer tijd voor zichzelf nodig dan vroeger. (…) Ik krijg ook een stuk minder liefde nu.”'

'Kinderen zijn heel realistisch,' vindt Van Essen. 'Het is zoals het is. Daar zit geen oordeel bij van: wat een stomme moeder. Ze constateren alleen het feit dat mama het moeilijk heeft en papa is er ook niet meer is.'

Hoe zwaar het leven soms is voor ouder en kind blijkt uit de bijdrage in het boek van de zesjarige Niels. 'Mama is altijd boos. Ik heb hier een paar nagelafdrukken. Hier, op mijn arm… een hele kras van toen ze boos was.'

Spanningen

Van Essen: 'Natuurlijk gaan ouders af en toe over de rooie als ze het hele huishouden in hun eentje moeten regelen en de kinderen allemaal uit hun doen zijn. Er was op dat moment trouwens op die arm niets te zien, hoor. Het was meer een herinnering aan een keer dat ze hem heel stevig had vastgepakt.

Bij diezelfde moeder kon het jongetje 's avonds op de bank lekker wegkruipen. Hun contact is goed. Maar het klopte dat zijn moeder af en toe heel kwaad was en dat dat heel bedreigend voelde.'

Spanningen in het overgebleven gezin kunnen ook ontstaan doordat ouders lang niet altijd 'de taal' van een kind begrijpen. Van Essen: 'Die kan heel krachtig en veelzeggend zijn, maar ook knap lastig. Wij volwassenen hebben liever dat een kind zegt dat-ie zo verdrietig is over papa dan dat-ie de hele tijd tegen een tafelpoot aanschopt of om het minste of geringste in huilen uitbarst. Maar dat zijn ook manieren om je uit te drukken.'

Toon interesse

En dan is er natuurlijk nog de buitenwereld. Die weet vaak al helemaal niet hoe ze moet reageren op een kind dat net een van zijn ouders heeft verloren. Van Essen: 'Niemand die zegt: “Wat erg dat je mama dood is. Hoe is het nu met jou?” Niet dat kinderen daarop meteen een antwoord weten, maar ze vinden de interesse wel heel prettig. Probeer als volwassene te bedenken hoe ongelooflijk ingrijpend het is als een ouder sterft. Van grote gebeurtenissen tot futiliteiten, alles verandert in het leven van een kind.'

Hoewel Van Essen zelf rouwbegeleidster is, geeft ze toe dat er geen echte richtlijnen bestaan over hoe een rouwend kind het beste kan worden opgevangen. 'Soms wil een kind even niet getroost worden, maar dat betekent niet dat het nooit getroost wil worden. Volwassenen willen ook altijd alles oplossen. Dat kan niet als het om zulk verdriet gaat. Kinderen voelen dat eigenlijk ook beter aan. Die verwachten helemaal geen oplossing, zij willen nabijheid, iemand die meevoelt, die begrijpt dat je soms heel veel verdriet hebt maar niet altijd. Dat je ondanks dat je moeder dood is, toch graag naar de Efteling wil. D¡e balans, daar gaat het om.'

Van Essen is ervan overtuigd dat als kinderen de kans krijgen 'alles' te mogen voelen, het makkelijker voor ze is om hun leven weer op te pakken. 'Het is vooral belangrijk dat er een luisterend oor is. Maakt niet uit wie. Je kunt ze naar een psycholoog sturen, maar als jouw kind het goed kan vinden met de conciërge van school is dat net zo goed. Het hoeft geen expert te zijn.'

'Ik krijg tranen in mijn ogen als ik aan je denk' is verschenen bij uitgeverij De Bonte Bever. Het boek kwam tot stand in samenwerking met Stichting Achter de Regenboog (een stichting die verliesverwerking biedt aan kinderen en jongeren) en Stichting Kinderpostzegels Nederland.

Essen voor kinderen en jongeren is iedere maandag van 15.30 tot 20.00 uur, tel. 030-2511701.

Verdrietbrieven

Bij publicatiebureau In de Wolken zijn speciale kindercondoleancekaarten verkrijgbaar en zogenoemde verdrietbrieven waarmee kinderen hun vriendjes kunnen uitnodigen voor de begrafenis of crematie. Er zijn tevens bijzonder mooie kindercondoleancekaarten verkrijgbaar, ontworpen door Sil van Oort, om te versturen naar kinderen die een naaste hebben verloren. Ook speciaal zijn de 'verdrietbrieven' van de hand van dezelfde kunstenaresse, uitgegeven door en verkrijgbaar bij Monica Zeegers (tel. 024-645 02 59). Met deze fantasievol vormgegeven brieven in warme, vrolijke kleuren kunnen kinderen hun vriendje en vriendinnetjes uitnodigen voor de begrafenis of crematie.

In de Wolken is telefonisch bereikbaar op dinsdag- en don derdagochtend op 040-226 25 59. Verder via voicemail 040-226 66 26 of via e-mail: indewolken@chello.nl

Voor school

Hoe reageer je als leraar wanneer een kind net een dierbare heeft verloren? De meesten weten het niet, is de ervaring van Riet Fiddelaers-Jaspers die al zes jaar advies en voorlichting geeft aan scholen over omgaan met de dood. Omdat driekwart van alle elfjarigen al eens betrokken is geweest bij het verlies van een naaste, besloot Fiddelaers een soort draaiboek te maken van wat een school in dit soort situaties vooral wel en zeker niet moet doen.

'Maar het is niet dwingend. Ik reik in zo'n draaiboek handvatten aan. Belangrijk is wel dat de leerkracht laat merken dat er plaats is voor de gevoelens van het kind. Hij kan een belangrijke vertrouwensfiguur zijn, omdat een kind de neiging heeft thuis juist flink te zijn.' Kinderen kunnen ook rechtstreeks contact opnemen met Fiddelaers-Jaspers via de site uitvaart.nl. Fiddelaers is verder bereikbaar als adviseur bij kpc-groep in Den Bosch onder nummer 073-624 7247. Twee recente uitgaven van Fiddelaers over rouwende kinderen zijn 'Waar ben je nu, zie jij me nog?' en 'Wie ben ik zonder jou?'

Reageer op artikel:
Het leven ‘Na Papa’
Sluiten