Hoe verander je een ‘slechte’ gewoonte?

redactie 19 jun 2018 Opvoedstijlen

Minder tv-kijken, op tijd huiswerk maken en gezonder eten. Goede voornemens hebben we genoeg. Maar ja, dan zitten ze toch opeens weer de hele zondagochtend voor de buis. Hoe verander je een ‘slechte’ gewoonte?

Ik kan haar wel slaan. Ik sta in haar kamer met het boek dat ik van mijn ouders kreeg toen ik afstudeerde. Ze heeft er een paar pagina’s uitgescheurd. ‘Waarom?’ roep ik. ‘Om op te tekenen,’ schreeuwt ze wanhopig. ‘Als je 2 bent kan dat, maar niet als je 7 bent,’ schreeuw ik terug. Wat me nog woester maakt, is dat we verdorie de dag ervoor nog het halve tekenspullenassortiment van de Hema hadden ingekocht. Ik zeg dat ze straf krijgt, de allerergste die ik kan bedenken, want aan slaan doen we natuurlijk niet. Maar een week geen tv-kijken is ook erg. En ik ben zo kwaad, dat ik vastbesloten ben het ook die hele week vol te houden. Zo!

Je kunt ze uittekenen op weekendochtenden, mijn dochter en haar broer van 10. Als wij uitslapen, liggen zij onder een dekentje op de bank ‘scherm’-dingen te doen. Zij Netflixt er zo twee kinderfilms doorheen. Broer Minecraft op de iPad. Ze lusten er ook doordeweeks wel pap van; we moeten de bedden regelmatig controleren op verstopte afspeelapparatuur, van telefoon tot laptop en al dat andere waarop je kunt gamen of kijken. Met de regel dat kijken en gamen pas vanaf vijf uur ‘s middags mag, wordt stelselmatig de hand gelicht.

Een weekje cold turkey afkicken kan dus helemaal geen kwaad. Afgezien van de gunstige neveneffecten voor hun conditie, is het ook goed voor hun sociale leven. Ik heb het idee dat mijn dochter liever ’s middags geen vriendjes meer uitnodigt, maar zit te wachten tot om vijf uur de tv aan mag. Wij zitten er niet echt bovenop, want het komt ons ook wel erg goed uit, als Echtgenoot en ikzelf weer eens om professionele redenen aan de laptop gekluisterd zitten.

‘Wat kan ik doehoehoen?’ Ze staat ondersteboven op de bank. Het is maandagmiddag vijf uur, op de tweede dag van de tv-loze week. ‘Bedenk zelf maar wat,’ zeg ik. Ze vraagt het nog vijf keer en als ik uiteindelijk mijn laptop dichtklap, wandelt ze met een lesboekje naar de keukentafel en begint met haar tong uit de mond heel braaf schrijfoefeningen te maken en de bijbehorende plaatjes in te kleuren.

Natuurlijk had ik al spijt van mijn woede -uitbarsting. Dus om het leed te verzachten heb ik beloofd op woensdagmiddag samen cupcakes te gaan bakken. Die gelegenheid wordt aangegrepen om meteen twee klasgenootjes en een buurjongetje in te vliegen en dus is het de hele middag feest, met de bijbehorende zooi. Die vriendjes gaan nu wel als makke lammetjes met hun ouders en een schaaltje zelfgebakken cakejes mee naar huis. Normaal gaat de tv of Wii nog even aan, waarna het vaak een hoop gedoe is om de visite daarvan los te rukken.

Maar dat ligt niet aan de tv zelf. Het is de omschakeling van moeiteloos vermaakt worden naar jezelf vermaken die kinderen lastig vinden, weet Laura Groenendijk, gezinscoach bij de Opvoedpoli. Van televisie en gamen gaan kinderen in de relaxstand. Is de tv uit, dan moeten ze weer actief worden. Een kind dat daar moeite mee heeft, kan hier een drama van maken.

Volgens Peter Nikken, specialist mediaopvoeding, worden kinderen leuker van een schermpjes-detox. Ze gaan samen spelen en naar buiten. Dat laatste is natuurlijk goed voor het gewicht en de motoriek. Tijdens soortgelijke experimenten op scholen ontwikkelden kinderen hun sociale vaardigheden beter. Ze werden aardiger en er werd minder gepest. Samen met Leonoor is ook de rest van ons gezin in de detox gegaan. Vóór bedtijd gaat er geen tv aan en daarna blijft-ie ook vaker uit. Dus lezen we na het eten de krant en een goed boek, of we gaan naar de kroeg. We hebben ineens zeeën van tijd. Het is Echtgenoot die op dag vier begint te marchanderen. Want, ach, De Wereld Draait Door, dat kan toch wel even? Het draait uit op een binge sessie van drie afleveringen uit de dvd-box van Breaking Bad.

De laaste dag van de tv-loze week vieren we met z’n allen met de zaterdagse familiefilm van RTL4, onder het mom van qualitytime. Daarna nemen we ons voor minder tv te kijken. Maar nadat opa en oma op woensdagmiddag langs zijn geweest en de beeldschermtijd flink hebben opgevoerd, zijn we weer terug bij af.

Minder eten en snoepen, meer bewegen en minder tv-kijken. Niets is menselijker dan jezelf in toom proberen te houden – en dat dit heel vaak glorieus mislukt. Volgens psycholoog Aukje Verhoeven van het Self-Regulation Lab van de Universiteit Utrecht is dat zo moeilijk omdat dingen als een zak chips leegeten als je thuiskomt van je werk of voortdurend je telefoon checken altijd automatisch gaan. Zo hoeft je brein niet iedere keer in werking gezet te worden. Behalve energie-besparend is dat ook nog eens heel handig van Moeder Natuur. ‘Stel je voor dat je bij het autorijden steeds moet bedenken hoe je het moet doen,’ merkt Verhoeven op. Iets veranderen kost daarom moeite, want van dat automatisme moet een bewuste handeling worden gemaakt.

Om die reden wordt wilskracht vaak vergeleken met een spier, en die kan op een gegeven moment verslappen. Met een strategie maak je het jezelf makkelijker. Verhoeven: ‘Je kunt bedenken: als ik thuiskom neem ik een appel. Of: als ik thuiskom en een zak chips opentrek, dan neem ik een handje en leg de rest terug in de kast.’ Zo koppel je een nieuwe associatie aan een situatie en is de kans groter dat je die gewoonte beter volhoudt.

Implementatie-intentie heet dat. Maar gooi niet meteen je hele leven om, want dan raakt die wilskrachtspier te snel uitgeput. Voor kinderen is het nog moeilijker om iets te veranderen. Het gebied in de hersenen waar ze hun impulsen mee beheersen, is nog niet uitontwikkeld. ‘Dat is pas af als ze 25 zijn,’ zegt Aukje Verhoeven. Kinderen kunnen nog niet overzien dat iedere dag huiswerk maken leidt tot een diploma, dat zicht geeft op een betere toekomst. Of dat je van veel eten dikker wordt. We moeten ze dus helpen.

Dat kan met die implementatie-intentie, maar ook door goed gedrag te belonen. Veel ouders doen dat al, van peuter af aan. Onze kinderen krijgen stickerschema’s, planborden en cadeausystemen voor hun kiezen om ervoor te zorgen dat ze braaf hun bordjes leegeten en op een potje poepen. Gezinscoach Laura Groenendijk vindt het een goede manier om een kind te helpen zijn leven te beteren. Dus als hij een week lang zonder zeuren naar bed gaat, maken jullie bijvoorbeeld samen een uitje. ‘Want het hoeft niet altijd een materiële beloning te zijn.’

Marijn Stok, eveneens werkzaam bij het Self-Regulation Lab, noemt daarnaast modeling als strategie om een kind beter gedrag aan te leren. ‘Je kind kijkt zijn gedrag af van jou. Als je hem gezond eten voorschotelt, moet je natuurlijk niet zelf een pizza gaan eten.’ Ouderlijke autoriteit werkt alleen als je ervan overtuigd bent dat iets écht niet kan, stelt opvoeddeskundige Marina van der Wal. Als voorbeeld noemt ze het verkeer. ‘Je wilt niet dat ze doodgereden worden, dus als je ze daarop corrigeert, luisteren ze wel.’

Ouders zijn veel te krampachtig bezig met zelfopgelegde regels over tv-kijken en eten; dat maakt het zo frustrerend om die te handhaven. Vraag je af wat je echt belangrijk vindt. ‘Kinderen hebben het best door dat je zelf ook niet altijd zin hebt om gezond te koken, of All you need is love stiekem leuker vindt dan een verantwoord tv-progamma. Dat voelen ze haarfijn aan. En dan begint het onderhandelen.’

Maar waarom leggen we ze niet gewoon de regels op en handhaven we die met harde hand? Ofwel: good old discipline? Als kinderen van de jaren zestig en zeventig zijn ouders een beetje allergisch voor het woord, zegt filosoof Marli Huijer, die een boek schreef over dit onderwerp.
Toch hoort discipline erbij, zonder dat behaalt je kind geen schooldiploma of sportprestaties. De laatste jaren gaan er dan ook steeds vaker stemmen op voor het terugbrengen van orde en tucht op scholen en in gezinnen. Want ‘we’ zijn te ver doorgeslagen. Kinderen zijn te brutaal en ouders overleggen over alles, waardoor het niet goed met die kinderen afloopt, is het beeld.

Volgens Marli Huijer kunnen we echter niet meer terug naar rust, reinheid en regelmaat, omdat er geen absolute waarheid meer is waar iedereen zich aan houdt. ‘Ouders zijn het bijvoorbeeld al niet met elkaar eens over welke vorm van onderwijs nou goed is. Of de ene ouder vindt dat zijn kinderen pertinent niet voor hun achttiende mogen drinken, terwijl dat van een ander wel mag.’ Daarnaast vindt Huijer dat autoritair opvoeden niet hoort bij een democratie. ‘Onze samenleving is gebaat bij zelfstandig denkende mensen.’

In plaats van een van bovenaf opgelegde discipline is Huijer daarom voorstander van een overlegvorm. ‘Daarbij maak je onderling afspraken.’ Ter illustratie vertelt ze over een onrustige klas op de hbo-opleiding waar ze lesgeeft. Ze vroeg de studenten anoniem op te schrijven wat zij moest doen om ze rustig te krijgen. ‘Ze kwamen zelf met suggesties. Ik moest sommigen uit elkaar zetten en strenger zijn met de mobiele telefoons. Als ik ze dat had opgelegd, hadden ze dat niet gepikt.’

‘Draai het eens om,’ suggereert ook Marina van der Wal. ‘Bekijk wat jij voor je kind wil, zodat hij een beter mens kan worden in plaats van welk gedrag gewenst of ongewenst is.’ Zo vond zij dat haar oudste best wat socialer mocht worden. ‘Als je je kind daarbij helpt, is het veel makkelijker om regels en grenzen te hebben en die te handhaven. En dan blijken andere dingen belangrijker te zijn dan je bord leegeten.’

Met deze wijsheid in het achterhoofd piekeren we nog even door over wat wij dan voor onze dochter willen. Van de juf weten we inmiddels dat ze niet zo van veranderingen houdt. En dat ze als een spons indrukken opzuigt, dus dat enige verwerkingstijd regelmatig nodig is. De tv volgens de implementatie-intentietheorie dan maar inwisselen voor een uurtje relaxen met de Donald Duck? En wat zullen we eens bedenken ter motivatie van de oudste, die per se op gitaarles wilde maar stelselmatig weigert te oefenen?

Terwijl ik dit artikel schrijf, pakt hij spontaan zijn gitaar en neemt hem mee naar boven. Even laten hoor ik het doffe gedreun van steeds hetzelfde akkoord. Hij oefent! Uit zichzelf! Soms hoef je dus ook helemaal niets te doen.

 

Reageer op artikel:
Hoe verander je een ‘slechte’ gewoonte?
Sluiten