Verlegen zijn is uit: Geen woord durven zeggen

redactie 19 jun 2018 Gedrag

Introversie is geen goede eigenschap meer. Zeker pubers horen grappig, slim en vrij te zijn. Dat is tenminste het beeld dat ze oppikken van tv en sociale media. Toch is verlegen zijn heel gewoon, vooral bij jonge kinderen. Er is wel een probleem als je kind letterlijk zijn mond niet open durft te doen.

Alle kinderen zijn wel eens verlegen. Ze kruipen achter je jas als je in de supermarkt een kennis tegenkomt, of houden zich stil op drukke verjaardagen. Maar wanneer wordt verlegenheid een probleem? Volgens kinderpsycholoog Tamar de Vos is verlegenheid niet echt een reden tot zorg. 'Kinderen kijken vaak eerst de kat uit de boom. Dit heeft gewoon te maken met jong zijn en met onervarenheid op sociaal vlak.’ Ze worden volgens haar dan ook te snel bestempeld als verlegen. ‘Je kunt pas echt spreken van verlegenheid als er een structurele angst voor sociale situaties is. Dit varieert van het zelf leggen van contact tot het reageren op de toenaderingspogingen van een ander.’

Verlegenheid wordt deels bepaald door (genetische) aanleg en deels door de omgeving, legt ze uit. ‘Een kind dat al jong verlegen is, kun je helpen om wat steviger in z’n schoenen te komen staan [zie de tips]. Maar omgekeerd kan het ook gebeuren dat een heel vrij en open kind zoveel negatieve ervaringen heeft op sociaal gebied, dat hij uiteindelijk gewoon dichtslaat en zich uit angst terugtrekt.’

Verlegenheid is pas een probleem als het voor je kind problematisch is. ‘Ik krijg vaak vragen van ouders waarvan ik denk: dit is niet iets waar je kind mee zit, maar waar jij als ouder moeite mee hebt. Natuurlijk wil je graag dat je kind contact maakt en veel vriendjes heeft, maar sommige kinderen vinden het gewoon fijn om alleen te spelen. Accepteer dan dat dat de aard van je kind is.’

Anders is het als je kind wel graag met anderen wil spelen, maar dat niet aandurft. Of als het zich ongemakkelijk voelt in sociale situaties en ze daarom het liefst uit de weg gaat. Zoals in het geval van Liv, een vrolijk en vrij meisje dat op 4-jarige leeftijd na een leuke tijd op de peuterspeelzaal doorstroomt naar groep 1. Maar daar zegt ze geen woord. Niet tegen de juf, niet tegen haar klasgenootjes. Ze sluit zich op school compleet af. Het is allemaal nog nieuw, die verlegenheid zal wel minder worden als ze gewend is, denkt moeder Lisette Herijgers aanvankelijk. Maar het gaat niet over.

Het wordt Livs moeder duidelijk dat haar dochter geen last heeft van een ‘gewone’ kinderlijke verlegenheid. ‘Hoe dichter we bij haar klas-lokaal kwamen, hoe meer je haar zag verkrampen,’ vertelt Lisette. ‘Ze bouwde echt een muurtje om zich heen en klapte totaal dicht. Zelfs tegen mij zei ze dan geen woord meer.’ Frustrerend, als je weet dat je kind zich wel goed kán uiten, maar dat niet durft. Na schooltijd vliegt Liv haar moeder opgelucht in de armen en kletst ze er weer druk op los.

Als Liv na drie maanden nog steeds geen woord gesproken heeft in de klas, beginnen haar ouders zich serieus zorgen te maken. ‘Wij wisten wel dat ze heel goed kon praten en dat ze geen achterstand had qua taalontwikkeling, maar de juffrouw kon haar niveau op school niet peilen. Zij wist niet wanneer Liv wel of geen hulp nodig had. Maar mijn allergrootste zorg was: is mijn kind wel gelukkig? Het is zo’n vrolijk en pienter meisje. Het doet je echt iets als je ziet dat je kind zo vastzit. Ik ging zelfs twijfelen aan mezelf als moeder.’

Na een zoektocht op internet stuit Lisette op het begrip selectief mutisme, een vorm van verlegenheid. Kinderen die het hebben, komen wel los in hun vertrouwde omgeving, maar in een nieuwe sociale situatie sluiten ze zich af. Niet omdat ze niet kunnen praten, maar omdat ze het niet durven. De reden hiervoor is angst. Het beschrijft exact het probleem van haar dochter. ‘Toen wist ik dat we het niet zelf konden oplossen.’

Nadat de diagnose van selectief mutisme ook door de psycholoog is vastgesteld, gaat Liv in therapie. Dankzij wekelijkse sessies gaat ze met grote stappen vooruit. Haar muur brokkelt stukje voor stukje verder af. De echte Liv komt daardoor ook steeds vaker op school tevoorschijn. De psycholoog komt een heel schooljaar elke donderdag bij haar in de klas. Ze wandelt met Liv door het schoolgebouw, waardoor de omgeving steeds bekender en veiliger wordt. Maar wat echt het ijs breekt, is het communiceren met behulp van vingerpoppetjes. ‘Ze kroop in een soort rol, en dan kon ze wel praten. Oók met de juf. Dus dan ging ze ’s morgens de juf begroeten met het vingerpoppetje. Ze sprak alleen als ze een vingerpopje had.’

De ommekeer komt als Liv 5 wordt. ‘Nu was ze niet langer de jongste van de klas. Na haar verjaardag werd ze veel vrijer. Ze zei ook: “Mam, ik ben nu 5, nu kan ik het!” Op haar verjaardagsfeestje was ze echt een kletskous en ik zag haar vriendinnetjes verbaasd kijken. Die waren dat natuurlijk helemaal niet van haar gewend!’

Psycholoog Pieternel Dijkstra schreef het boek Verlegen – Meer zelfvertrouwen leren. Volgens haar is verlegenheid een typisch probleem van deze tijd. ‘De laatste vijf decennia is er een grote verschuiving gaande in wat de sociale norm is qua gedrag. In de media zie je steeds dansende, feestende en lachende mensen. Daardoor ontstaat het idee dat je extravert zou moeten zijn. Vijftig jaar geleden was het juist positief als je rustig en kalm was en gewoon je eigen gang ging. Het ideaal is dus veranderd. En daar spiegelen mensen zich aan.’

Uit onderzoek van Dijkstra bleek dat 40 procent van de mensen in Nederland zichzelf verlegen noemt. Toch bestempelen ouders volgens haar hun kinderen vaak ten onrechte als verlegen. Meestal zijn ze namelijk gewoon introvert. ‘Het zijn kinderen die zich prima alleen vermaken, niet veel vrienden nodig hebben en drukke sociale situaties vermoeiend vinden.’ Hoewel introversie niet gelijk staat aan verlegenheid, werkt het elkaar wel in de hand. De kans dat een introvert kind op latere leeftijd verlegen wordt, is groter dan bij een extravert kind.

Gewoon omdat introverte kinderen minder ervaren zijn op sociaal gebied. Dus wat als je dit bij je kind herkent? ‘Het is prima om introvert te zijn, maar zorg dat je kind wel weet hoe hij moet omgaan met sociale situaties, zodat hij ze niet uit angst gaat vermijden. Want dat is echt het begin van verlegenheid.’ Dijkstra: ‘Ik beschrijf in mijn boek vooral de denkfouten die mensen maken als het gaat om verlegenheid. Zeker pubers hebben het idee dat ze altijd leuk en grappig moeten zijn, maar daardoor zetten ze zichzelf enorm onder druk. En daarnaast: niemand is écht zo! Als je zulke hoge eisen aan jezelf stelt, als je de hele tijd denkt: o jee, ze moeten me wel leuk vinden en grappig en slim en… Ja, dan wordt iedereen toch nerveus?’

Wat Liv betreft: die is na een jaar intensieve therapie eindelijk over haar blokkade heen gestapt. Maar of deze extreme vorm van verlegenheid definitief over is, is nog de vraag. ‘Ik maak me wel zorgen over de overstap naar groep 3. De midden- en bovenbouw zitten namelijk in een ander en groter gebouw,’ vertelt Lisette Herijgers. ‘Dat kan een trigger zijn. Als ik haar nu observeer, denk ik: die redt zich wel. Maar het blijft gissen hoe het zich verder gaat ontwikkelen. Ik weet dat verlegenheid in haar karakter zit, maar zolang dat haar niet belemmert, is dat niet erg. Als ze maar gelukkig is.’ En trots: ‘Als ze nu de trap oploopt naar haar klaslokaal, zegt ze: “Mam, je hoeft niet mee hoor! Ik loop eerst zelf naar de klas, kom daarna maar naar boven.” Het doet me ontzettend goed om haar zo te zien.’

Verlegen? Dit helpt je kind – 7 tips
 

Reageer op artikel:
Verlegen zijn is uit: Geen woord durven zeggen
Sluiten