Ruth Smeets Kinderen Bijgewerkt: 15 jan 2026, 14:58

Leestijd: 5 minuten

‘Hij wil van havo naar vmbo’: Waarom afstromen volgens leerexpert vaak niet het echte probleem is

Wat doe je als je kind wil afstromen naar een ander schoolniveau? Luister je naar deze wens of stimuleer je je kind juist om door te zetten? Leerexpert Larissa Kapnissakis geeft advies.

Claire (42): “Mijn zoon (14) zit in 3 havo en wil stoppen met dit niveau. Hij zegt dat de druk te groot is en hij heeft vrijwel nooit zin om te leren. Zijn cijfers zijn wisselend. Zelf denk ik dat hij het wel kan, maar hij wil afstromen naar vmbo-t. Ik wil dat hij gelukkig is, maar ben bang dat hij later spijt krijgt van deze keuze. Moet ik hem loslaten of juist stimuleren om door te zetten?”

Wat betekent het als je kind wil afstromen naar een ander schoolniveau?

Goed om te weten: dat een 14-jarige wil stoppen met havo is niet per se een teken dat het niveau te hoog is. Het is vaak een signaal dat een leerling vastloopt in motivatie, aanpak of zelfvertrouwen. De hersenen van jongeren zijn nog in ontwikkeling. Ze kunnen langetermijngevolgen nog niet goed overzien. Hoewel het raadzaam is om zo’n wens altijd serieus te nemen, is het dus niet automatisch een bewijs dat havo niet past.

Een mismatch met het schoolniveau bestaat, maar veel vaker lopen leerlingen vast op hoe ze leren, niet op wat ze aankunnen. Puberale weerstand uit zich meestal in ‘geen zin hebben’, uitstelgedrag of snelle irritatie. Een echte mismatch uit zich in structurele overbelasting, ondanks inzet én goede begeleiding. Het grote misverstand is dat onvoldoendes het signaal geven dat een kind het niet kan. En dat terwijl een onvoldoende kan aantonen dat iets nóg niet lukt. Negen van de tien keer ontbreekt vooral een goede leerstrategie.

Het belang van uitdaging

We waarschuwen vaak voor stress bij jongeren en een burn-out door te veel druk, te hoge verwachtingen en een constant gevoel van tekortschieten, maar minstens zo schadelijk is een bore-out. Deze stille tegenhanger ontstaat wanneer een leerling te weinig uitdaging krijgt, te weinig wordt geprikkeld en het gevoel heeft dat het allemaal weinig zin of betekenis heeft. Dit risico is reëel wanneer een kind afstroomt naar een niveau dat eigenlijk onder zijn of haar cognitieve mogelijkheden ligt.

Een kind dat weinig uitdaging krijgt, neemt bijvoorbeeld steeds minder initiatief, haakt af, verliest motivatie, ontwikkelt een slechtere concentratie en neemt zichzelf minder serieus. En misschien wel het belangrijkste: het leert niet meer omgaan met weerstand en inspanning. En dat terwijl het brein juist groeit wanneer iets een beetje moeilijk is: niet té makkelijk en niet té lastig. Dáár zit de leerkans, het gevoel van groei en de ervaring: hé, ik kan dit!

Als leerlingen afstromen zonder dat er wordt gekeken naar hun inzet, strategie en mindset denken ze op het lagere niveau vaak: dit kan ik zonder moeite. Dat klinkt fijn, maar dit is het tegenovergestelde van groei. Leerlingen worden minder actief, minder gemotiveerd en ontwikkelingen niet de vaardigheden die ze later hard nodig hebben tijdens hun studie, werk en leven. Uitdaging is een basisbehoefte die we nodig hebben om ons competent te voelen, trots te zijn op wat we bereiken, betekenis te ervaren en een gezonde eigenwaarde op te bouwen.

Tips van de leerexpert

Larissa Kapnissakis is expert op het gebied van leren en eigenaar van Succesvol Leren en ToetsMij. Ze helpt zowel basisschoolleerlingen als middelbare scholieren op weg naar successen in het leren.

“Bespreek samen de risico’s zonder streng te klinken. Dit doe je door samen te kijken naar de gevolgen in plaats van deze op te leggen. Zeg bijvoorbeeld: ‘Als je stopt, wat betekent dat over twee jaar? Wat win en wat verlies je?’ Benoem ook dat keuzes omkeerbaar zijn, maar dat je graag eerst wilt onderzoeken waar de knelpunten zitten. Dit haalt de spanning uit het gesprek.

Nieuwsgierige vragen die een ‘toetsgesprek’ voorkomen zijn bijvoorbeeld: wat maakt school nu zo zwaar? Wanneer lukt het wel? Wat vind je moeilijk aan leren? Wat kost je de meeste energie? En wat zou er moeten veranderen zodat het beter gaat? Zo ontdek je of het kind wil stoppen omdat het écht te zwaar is of omdat het geen gereedschap heeft om succesvol te leren. Succesvol leren vind ik grip hebben op de cijfers, maar óók op je vrijheid.

Doorzettingsvermogen ontwikkel je niet door harder te roepen: ‘Kom op, doorzetten’, maar door een kind te leren hoe moeilijke dingen makkelijker worden. Structuur, strategie en leertechnieken helpen daarbij. Als leerlingen succeservaringen krijgen, groeit hun zelfvertrouwen en daarmee hun veerkracht.

De school is hierin een belangrijke gesprekspartner, maar het advies is nooit alleen leidend. Ideaal is een driehoek: leerling, ouders en school. Vraag niet alleen hoe het gaat, maar vooral wat het kind nodig heeft om beter te kunnen leren, plannen en omgaan met stress. Kijk eerst naar ondersteuning, daarna pas naar niveau-aanpassing.

Ook goed om te weten: er zit veel tussen ‘gewoon doorgaan’ en ‘afstromen’. Denk aan begeleiding in vakinhoudelijke leertechnieken, hulp bij planning en coaching op motivatie en mindset. Aan ouders adviseer ik daarom om te luisteren en nieuwsgierig te achterhalen wat er echt speelt. Mijn ervaring is dat het probleem zelden alleen ‘het niveau’ is. Veel vaker ontbreekt een goede leerstrategie.

Om dit te onderzoeken werken wij met onze ‘succesformule’: succes = talent x inzet x strategie x mindset. Binnen welke pijlers zitten de knelpunten? De laatste drie pijlers zijn vaardigheden die ieder mens kan ontwikkelingen. Juist deze bepalen vaak of een leerling floreert of vastloopt. Daarom zou ik altijd eerst dáárop inzetten, vóórdat je het schoolniveau definitief bijstelt.

Een lager schoolniveau lost een leerprobleem zelden op. Het verplaatst het.

Als een leerling leert hoe hij moet leren, verandert school ineens van een onoverzichtelijke berg in iets wat behapbaar wordt. Hij of zij ervaart: ik kan moeilijke dingen makkelijker maken. En dat doet iets met diens zelfvertrouwen, motivatie en toekomstbeeld. Dát is groei en veerkracht. Een lager schoolniveau lost een leerprobleem zelden op. Het verplaatst het. Soms krijgt een leerling er zelfs een bore-out voor terug. En dat terwijl je het allerliefst wilt dat je kind gelukkig is.”