Ard Nieuwenbroek Gezondheid vandaag, 13:01

Leestijd: 8 minuten

Expert noemt signalen van seksueel misbruik: ‘Kinderen zwijgen juist om hun ouders te beschermen’

Kinderen die seksueel misbruik meemaken, vertellen hun ouders daar vaak niet zomaar over. Soms zwijgen ze juist om de mensen van wie ze houden te beschermen. Sociaal pedagoog en contextueel therapeut Ard Nieuwenbroek weet hoe waardevol en kwetsbaar gezinsrelaties kunnen zijn. Als vader van vier kinderen, drie bonuskinderen en opa van tien kleinkinderen legt hij in deze column uit waarom kinderen kunnen zwijgen, welke signalen ouders serieus moeten nemen en hoe je ruimte maakt voor een gesprek.

Er is misschien geen angstaanjagender gedachte voor een ouder dan dat je kind seksueel misbruikt zou kunnen worden en dat jij het niet zou merken. Toch is dat precies wat er vaak gebeurt. Kinderen die dit meemaken, vertellen er meestal niet uit zichzelf over. Niet omdat ze het niet erg vinden, maar omdat er iets veel ingewikkelder speelt: een diepe, bijna onmogelijke loyaliteit aan de mensen om hen heen, inclusief hun ouders.

Waarom kinderen seksueel misbruik vaak niet vertellen

Seksueel misbruik gebeurt vrijwel altijd binnen een ongelijke relatie: tussen een volwassene en een kind, of tussen een ouder en een jonger kind onderling. Die ongelijkheid zit in leeftijd, macht en kwetsbaarheid. Een kind rekent van nature op bescherming van de mensen die ouder zijn.  Wanneer die bescherming juist wordt geschonden door iemand uit het gezin zelf, ontstaat er een fundamentele onveiligheid. Het kind verliest niet alleen veiligheid, maar ook vertrouwen en een stukje van zijn eigen autonomie.

Vanuit de contextuele benadering, een therapeutische kijk op relaties en gezinnen, wordt seksueel misbruik gezien als een vorm van destructieve wederkerigheid. Het kind wordt gedwongen iets te geven wat het niet wil of kan geven. En daarna, hoe oneerlijk dat ook is, blijft het kind vaak zelf achter met het gevoel dat het de balans moet herstellen. Veel kinderen gaan daardoor denken dat ze zelf een rol hebben gespeeld in wat er gebeurde, of dat ze het zelf hadden kunnen voorkomen.

Dat schuldgevoel wordt vaak nog versterkt door twee dingen. Ten eerste denken kinderen na over wat er met de dader gebeurt als ze het vertellen. Dat gevoel van verantwoordelijkheid voor de gevolgen voor de ander kan heel zwaar wegen. Ten tweede kan het lichaam van een kind tijdens het misbruik fysiek reageren, ook al wil het kind dat helemaal niet. Die zogeheten genitale respons is een automatische, biologische reactie, geen teken van instemming.

Maar veel kinderen interpreteren die reactie verkeerd en denken dat ze medeschuldig zijn, of dat de dader “gestopt zou zijn” als hun lichaam anders had gereageerd. Dit is nooit waar, en het is belangrijk dat ouders dit ook zo aan hun kind kunnen uitleggen, mocht het gesprek ooit zover komen.

Waarom een misbruikt kind juist zijn ouders kan beschermen

Een van de moeilijkst te begrijpen dingen voor buitenstaanders is waarom een kind zijn ouders juist wíl beschermen, ook wanneer het misbruik door een ouder zelf komt, of wanneer de ouders het simpelweg niet hebben zien gebeuren.

Een kind heeft een diepe, natuurlijke behoefte om iets aan zijn ouders te kunnen geven. Als een kind misbruikt is, door een familielid, een vriend van de familie, of erger nog, door een ouder zelf, voelt het vaak dat het zijn ouders niets anders meer te bieden heeft dan het besparen van verdriet. Wat een kind in zo’n situatie voor zijn ouders wíl doen, wordt zichtbaar in wat het juist niet doet:

• Het wil zijn ouders niet belasten met de zorgen die het misbruik met zich meebrengt.
• Het wil niet dat een ouder die schuldig is, in de gevangenis terechtkomt.
• Het wil voorkomen dat de familie in een lastige of pijnlijke positie komt.

Vanuit het perspectief van het kind is zwijgen dus geen onverschilligheid, maar juist een vorm van geven: het wil zijn ouders een zorgeloos bestaan gunnen, zelfs als het daar zelf een enorme prijs voor betaalt.

Daar komt loyaliteit bij. Kinderen blijven bijna altijd loyaal aan hun ouders, ook wanneer die ouders tekortschieten of zelfs de dader zijn. Familietherapeute Else-Marie van den Eerenbeemt vatte dit ooit treffend samen: hoe minder een kind van zijn ouders krijgt, hoe harder het zich aan hen vasthoudt. Tegelijk heeft elk kind ook de diepe behoefte om bescherming en rechtvaardigheid te ontvangen. Als die twee dingen, loyaliteit en de behoefte aan bescherming, met elkaar in botsing komen, ontstaat er een loyaliteitsconflict dat een kind vrijwel niet alleen kan oplossen. De ouders beschuldigen voelt voor het kind existentieel bedreigend, ook als de ouders duidelijk tekort zijn geschoten.

Belangrijk om te weten: dit conflict speelt niet alleen wanneer het misbruik ín het gezin plaatsvindt. Ook kinderen die op school, bij de sportclub, online of ergens anders buiten het gezin worden misbruikt, zwijgen vaak om hun ouders te sparen. Ze willen niet dat hun ouders zich schuldig gaan voelen omdat ze hen niet hebben kunnen beschermen. Ook dit zwijgen is, hoe tegenstrijdig het ook klinkt, een vorm van zorgen voor de ouders.

Wat dit voor jou als ouder betekent

Dit besef is confronterend, maar ook waardevol: als je kind iets heeft meegemaakt, is de kans groot dat het er juist tegen jou het moeilijkst over zal kunnen praten.Niet omdat het je niet vertrouwt, maar omdat het je juist wil beschermen. Dat betekent dat je er als ouder niet op kunt wachten dat je kind het zelf vertelt. Het is aan jou om alert te zijn op signalen, en om een sfeer te scheppen waarin praten mogelijk wordt, zonder dat je kind zich hoeft te verantwoorden of zich extra schuldig hoeft te voelen.

Aan deze veranderingen kunnen ouders merken dat er iets speelt

Hieronder staan de belangrijkste signalen op een rij. Geen enkel signaal op zichzelf bewijst iets. Kinderen kunnen om allerlei redenen prikkelbaar zijn, hoofdpijn hebben of zich terugtrekken. Waar het om gaat is de verandering: gedrag dat opvallend anders is dan wat je gewend was van je kind, vooral wanneer meerdere signalen samen optreden.

1. Terugtrekken en angst voor bepaalde personen

Kinderen die seksueel misbruikt zijn, trekken zich vaak terug uit de groep. Ze mijden bijvoorbeeld het speelplein in de pauze, of proberen onder groepsopdrachten uit te komen. Bij sommige kinderen zie je het tegenovergestelde: juist grensoverschrijdend gedrag. Soms zie je zelfs beide bij hetzelfde kind.

Daarnaast ontstaan er vaak problemen rond vertrouwen. Het kind praat er zelf ook opvallend vaak over, of juist helemaal niet meer. Angst voor specifieke plekken of personen is ook een belangrijk signaal: een kind dat plots niet meer alleen gelaten wil worden met de oppas, een oom, tante of ander familielid, geeft daarmee mogelijk iets aan.

2. Schuld, schaamte en plotselinge prikkelbaarheid

Schuld en schaamte uiten zich vaak in hoe een kind over zichzelf praat. Uitspraken als “ik doe het toch nooit goed” of “ik stel niets voor” kunnen wijzen op een sterk verlaagd zelfbeeld. Ook prikkelbaarheid en vaak huilen kunnen tekenen zijn van onderliggende angst, somberheid of een beginnende depressie. Veel van deze kinderen zijn bovendien extreem gevoelig voor prikkels: ze schrikken sneller dan voorheen van onverwachte geluiden, beelden of aanrakingen.

3. Buikpijn, slecht slapen en terugval in ontwikkeling

Onverklaarbare lichamelijke klachten, zoals buikpijn of hoofdpijn zonder duidelijke medische oorzaak, kunnen een uiting zijn van psychische spanning. Arts Gabor Maté beschrijft dit uitgebreid in zijn werk over de link tussen lichaam en onverwerkte ervaringen. Bij jongere kinderen kan er een terugval optreden in dingen die eigenlijk al onder de knie waren, zoals zindelijkheid, duimen, of extreem aanhankelijk gedrag. Ook automutilatie, eetproblemen en slaapproblemen kunnen signalen zijn. Dit zijn vaak vormen waarin een kind onverwerkte pijn naar zichzelf richt.

4. Seksueel gedrag of taal die niet bij de leeftijd past

Let ook op duidelijke gedragsveranderingen: een kind dat plotseling veel slechter gaat presteren op school. Het gebruik van seksueel getinte taal die niet past bij de leeftijd van je kind, of seksueel gedrag dat niet passend is voor de ontwikkelingsfase, kan eveneens een belangrijk signaal zijn.

Wat doe je als je seksueel misbruik vermoedt?

Blijf kalm en beschuldig niet. Als je een vermoeden hebt, is het belangrijk om je kind niet onder druk te zetten of met directe, sturende vragen te confronteren. Kies voor open vragen en geef aan dat je er altijd voor je kind bent, wat er ook is gebeurd.

Benoem dat het nooit de schuld van het kind is. Kinderen die misbruikt zijn, dragen vaak onterecht een schuldgevoel met zich mee. Laat je kind, expliciet en herhaaldelijk, weten dat niets van wat er gebeurd is, zijn of haar schuld kan zijn. Ook niet als het lichaam op een bepaalde manier reageerde; dat is een automatische, biologische reactie waar een kind part noch deel aan heeft.

Zoek professionele hulp.Vermoed je seksueel misbruik, of vertelt je kind je hierover? Neem het serieus en schakel op tijd hulp in. In Nederland kun je terecht bij Veilig Thuis (0800-2000, gratis en dag en nacht bereikbaar) voor advies en melding. Ook de huisarts of een jeugdhulpverlener kan een goed startpunt zijn.

Wees geduldig. Gezien het loyaliteitsconflict dat kinderen ervaren, kan het lang duren voordat een kind zich uitspreekt. Of het gebeurt misschien nooit met woorden, maar alleen via gedrag. Blijf beschikbaar, blijf een veilige haven bieden, ook als je kind niet meteen praat.

Kinderen die het meest kwetsbaar zijn, proberen hun ouders te ontzien

Het is een pijnlijke waarheid dat kinderen die het meest kwetsbaar zijn, vaak het hardst hun best doen om hun ouders te ontzien. Als ouder is het niet jouw taak om een detective te worden, maar wel om te weten waar je op moet letten. Om een thuis te bieden waarin je kind, wanneer het ooit zover is, de ruimte voelt om te praten zonder bang te hoeven zijn voor jouw reactie.

Op 7 december spreken experts over leerlingen en seksueel misbruik

Op 7 december is er een middagsymposium ‘Leerlingen en seksueel misbruik’ met onder andere Iva Bicanic, Ard Nieuwenbroek en Dirk de Wachter. 

Geschreven door Ard Nieuwenbroek

Ard is sociaal pedagoog en contextueel therapeut, vader van vier kinderen, drie bonuskinderen en opa van tien kleinkinderen. Hij weet uit eigen ervaring hoe waardevol, en soms ook hoe kwetsbaar, gezinsrelaties kunnen zijn.

Reacties