Ruth Smeets Kinderen Vandaag, 11:02

Leestijd: 5 minuten

‘Het stinkt, juf’: hoe de beslissing van juf Masja het verschil maakte voor een kwetsbare leerling

Als leerkracht sta je soms ineens voor een lastige situatie. Tijd om na te denken is er nauwelijks. Voor een kwetsbare leerling maakt jouw handelen het verschil. Hoe maak je dingen bespreekbaar in de klas? Juf Masja (50) deelt haar ervaring.

Juf Masja: “Er hing iets in de lucht. De kinderen uit de bovenbouw zaten stil, sommigen met hun trui over hun neus. Even daarvoor riep een leerling: ‘Juf, J heeft in zijn broek gepoept.’ Ik had een moment nodig om te bedenken hoe ik dit ging aanpakken. Negeren voelde niet goed. Intussen ging het geroep door: ‘Het stinkt, juf!’ J riep dat het niet waar was. De spanning steeg.

Gedachten gingen razendsnel door mijn hoofd. Bijvoorbeeld over de oudergesprekken van kort daarvoor, waarin J met zijn met moeder en mentor een plannetje had gemaakt om ongezien schone kleding aan te trekken na een ongelukje. Het plan was met het onderwijsteam gedeeld, zodat we wisten dat J zich schaamde. En door opmerkingen op het schoolplein wist ik dat andere kinderen ook wisten van de ongelukjes. Toch was het nog nooit besproken.

Zó maak je moeilijke situaties bespreekbaar als docent

Mijn juffen- en moederhart huilde om deze situatie. Ik besloot de olifant in de kamer te benoemen, maar met de veiligheid van J voorop. ‘Hoe zou jij je voelen als je door een medisch probleem soms een ongelukje hebt, terwijl je klasgenoten je met een vies gezicht aankijken?’ vroeg ik de leerlingen. Het raakte ze zichtbaar. ‘Oh, dat wist ik niet’, klonk het uit meerdere monden.

Ik herinnerde J aan de afspraak met zijn mentor en moeder en vroeg of hij die wilde volgen. Terwijl hij wegliep, sprak ik verder met de klas. Zodra ik overging op gevoel kwam er ontspanning in de groep. De kinderen leken oprecht verbaasd. Alsof ze gewoon niet hadden nagedacht over waaróm deze leerling soms een ongelukje had. Ik denk dat veel kinderen het nog heel lastig vinden om verder te kijken dan iemands gedrag.

De praktijk als leerschool

Er ontstond een open gesprek over empathie en verantwoordelijkheid. Toen ik vroeg of ze J wilden helpen, zei iedereen: ‘Ja, natuurlijk!’ Ze vonden dat ‘sorry’ alleen niet genoeg was. Die dag leerden de kinderen dat hun woorden en daden enorme impact kunnen hebben op het welzijn van een andere leerling. Ze leerden dat kijken naar iemands gedrag niet genoeg is: je moet ook begrijpen waarom het zo is.

Zo blijkt maar weer dat de praktijk de beste leerschool is. Uit boeken alleen leer je niet dat je niet moet wegkijken voor moeilijke situaties, maar dat het goed is om je in te leven in de ander. Dat het raadzaam is om vaker vooraf te bedenken hoe jij je zou voelen als iemand je uitlacht, uitscheldt of negeert. Hoe belangrijk het is om begrip te hebben voor elkaar.

Waarom zijn kinderen soms hard tegen elkaar?

In de klas gebruik ik situaties zoals deze om kinderen te leren met elkaar te praten en elkaar vragen te stellen, ook over gevoelige onderwerpen. Ik ben ervan overtuigd dat geen enkel kind bewust iemand heel veel pijn wil doen. Uit zelfbescherming zijn kinderen soms hard tegen elkaar. Ze willen hun eigen onzekerheid zoveel mogelijk verbergen en ‘bij de groep’ horen. Daardoor vertonen ze gedrag waarvan zij denken dat het hun status verhoogt.

Ook spiegelen ze gedrag en woorden uit hun eigen omgeving. En soms weten kinderen gewoon nog niet wat wél de juiste manier is om met elkaar om te gaan. Door het gesprek met ze te blijven aangaan hoop ik dat ze meer empathie voor elkaar krijgen.

Reageren op moeilijke situaties in de klas

In deze situatie handelde ik intuïtief en probeerde ik de kinderen zelf te laten nadenken over hoe ze zich zouden voelen in J’s schoenen. In het onderwijs noemen we dit ‘split second’: een situatie ontstaat en je moet meteen beslissen hoe je reageert. Pas later ontdek je of je aanpak de juiste was.

Bij deze leerling bleek dit gelukkig zo te zijn. Een dag later ging hij met zijn moeder naar de mentor om te vertellen dat zijn stamgroep op de hoogte was. Ook wilde hij graag dat zijn instructiegroep op de hoogte zou zijn van waarom hij soms ongelukjes heeft. Toen ik dit hoorde, wist ik dat mijn aanpak had gewerkt.

Pedagogisch tactvol

Op veel scholen wordt aandacht besteed aan positief gedrag, het voorkomen van problemen en het aanpakken van conflicten. Op onze school bespreken we twee keer per week moeilijke situaties met leerlingen, zodat ze leren hoe ze beter kunnen handelen.

Het vermogen van een leerkracht of opvoeder om op het juiste moment passend te handelen, zonder vaste regels maar afgestemd op de behoeftes van het kind, heet pedagogisch tact. Ik besteed veel tijd aan de relatie met mijn leerlingen en wil ze écht leren kennen, zodat ik meer zicht krijg op wat elke leerling nodig heeft. Dit helpt mij om moeilijke situaties pedagogisch tactvol aan te pakken.

Volg je hart

Vier jaar geleden volgde ik mijn hart met de overstap van senior epidemioloog naar zij-instromer in het onderwijs. Ik blijf dicht bij de woorden op mijn ketting: hoofd uit, hart aan. Sinds ik mijn internationale carrière inruilde voor het klaslokaal, leer ik dagelijks door ervaringen en reflecties.

Ik blijf dicht bij de woorden op mijn ketting: hoofd uit, hart aan.

Mijn inspiratie haal ik uit de woorden van auteur Marcel van Herpen: ‘Zoek naar de Pipi in elk kind. Begin bij kansen en talenten, niet bij achterstanden, tekortkoningen en deficiënties.’ Ook Bart Heeling, auteur van Gewoon Speciaal, leert mij door praktijkvoorbeelden nog beter vanuit het perspectief van het kind te denken. Dit helpt bij het creëren van een veilige en leerbare omgeving.

Voor mij blijft het belangrijk om met mijn hart te handelen en verder te kijken dan gedrag. Aan andere leerkrachten en opvoeders wil ik dan ook meegeven: vul niet in wat een ander kan denken of voelen. Blijf bij jezelf en durf kwetsbaar te zijn. Zeg gerust: ‘Ik vind dit moeilijk.’ Je hoeft niet alles te weten, maar met praten bereik je veel.”