Sophie Rietmulder Opvoedadviezen vandaag, 13:01

Leestijd: 7 minuten

Hoe praat je met kinderen over de dood? Gezinstherapeut: ‘Je kunt niet vroeg genoeg beginnen’

Veel ouders vinden het spannend om met hun kind over de dood te praten. Wat zeg je wel, wat liever niet? En vanaf welke leeftijd begin je erover? Volgens auteur, trainer en gezinstherapeut Claudia Hass (43) is het antwoord verrassend eenvoudig: wacht er niet te lang mee en maak het onderwerp vooral zo normaal mogelijk.

In plaats van een zwaar gesprek op een vast moment, kan de dood volgens haar beter een natuurlijk onderdeel worden van het dagelijks leven. Wanneer kinderen vragen stellen of iets meemaken dat met dood te maken heeft, ontstaat vanzelf het juiste moment om het gesprek aan te gaan.

De dood is een doodnormaal onderwerp

“Zoals ik ernaar kijk, kun je niet vroeg genoeg beginnen met praten over de dood en is kennis over ontwikkelingsfasen daarin niet doorslaggevend voor een goed gesprek. Mijn visie vereist misschien enige uitleg: ik wil van de dood een doodnormaal onderwerp maken. Een onderwerp dat niet op een vast moment ‘besproken’ wordt als een agendapunt, maar organisch ontstaat wanneer het onderwerp zich aandient in het dagelijks leven. Ik zou ouders willen uitnodigen om hun gevoel te volgen en erop te vertrouwen dat wanneer hun kind met vragen komt, of het onderwerp zich op een andere manier aandient, dat precies het juiste moment is om over de dood te praten.

Praten over de dood hoeft niet zwaar of groot te zijn. Elk moment kan een ingang zijn. Komt je kind met een dood lieveheersbeestje, dan is dat een prachtige kans om de dood op een alledaagse manier in een gesprek te integreren. ‘Kijk, het beestje beweegt niet meer. Hij is dood.’

Vermijden is geen optie

Het enige dat je écht fout kunt doen, is er niet over praten. Ieder kind is uniek, en welke vragen of gevoelens het heeft, hangt niet alleen af van de leeftijd, maar ook van persoonlijke ervaringen. Het belangrijkste is een open houding, zodat je kind zich veilig voelt om vragen te stellen en te onderzoeken wat hij of zij voelt en denkt over dit onderwerp.

Vermijden is geen optie. Leven en dood zijn immers onlosmakelijk met elkaar verbonden. En ja, het leven én de dood gaan gepaard met emoties. Het is dus geen kwestie van vermijden, maar een kwestie van vertrouwen. Erop vertrouwen dat je kind het aankan én dat jij het aankan om je kind verdrietig te zien.

Kans om te groeien

Moeilijke momenten bevatten vaak kansen om te groeien als persoon en kunnen zorgen voor sterkere verbinding in relaties. Samen een moeilijk moment, zoals een moment van verlies of een moment van angst voor de dood, delen versterkt de band. Als je je kind verdrietig laat zijn en simpelweg aanwezig bent, geef je een krachtige boodschap: verdriet is normaal, je kunt het dragen en het gaat weer voorbij.

Dat is misschien het moeilijkste voor veel ouders, want instinctief wil je het verdriet wegnemen. Maar als je ernaar kunt kijken als kansen voor groei, wordt het wellicht minder beladen.

Zo praat je met je kind over de dood

Draai er niet omheen en blijf dicht bij de feiten wanneer je de dood uitlegt. Noem het bij de naam en wees eerlijk. Er is niet één waarheid; het gaat erom dat je kind zijn eigen waarheid en beeld kan vormen over de dood.

Neem een nieuwsgierige houding aan. Vraag naar de ideeën, gevoelens en gedachten van je kind over de dood en wat er daarna kan zijn. Deel ook je eigen waarheid en ideeën. Zo kan je kind verschillende perspectieven onderzoeken en samen met jou een beeld vormen dat op dat moment klopt.

Kinderen stellen soms vragen die voor volwassenen ongemakkelijk kunnen zijn. Bijvoorbeeld: ‘Als ik ga slapen, word ik dan ook niet meer wakker?’ of ‘Als opa gecremeerd wordt, doet dat vuur dan geen pijn?’ Blijf dan zo dicht mogelijk bij de feiten in je antwoord. En je kunt altijd opnieuw uitleggen als je merkt dat een eerdere uitleg weer nieuwe vragen oproept.

Belangrijk is ook dat je in kindertaal praat. Kinderen zijn vaak visueel ingesteld. Als wij zeggen dat opa in een oven gaat, ziet een kind misschien de oven voor zich waar gisteren de pizza in zat. Beelden kunnen daarom helpen om het gesprek te ondersteunen. Door bijvoorbeeld een boek te gebruiken, zoals het boek ‘Sloompje Slak, knipoog van de sterren, of spirituele praatkaarten, kun je samen naar een afbeelding kijken en benoemen wat je ziet. Dat maakt het gesprek laagdrempelig en voorkomt misverstanden.

Begrijpelijke foutjes

Veel ouders maken kleine, begrijpelijke foutjes in taal of metaforen. Zo zeggen ze bijvoorbeeld: ‘Opa is een sterretje.’ Kinderen kunnen dat letterlijk nemen en zich afvragen hoe opa tegelijk een ster kan zijn en begraven ligt. Het helpt om het verschil tussen lichaam en ziel uit te leggen.

Ook de uitdrukking ‘oma slaapt’ kan verwarrend zijn. Voor jonge kinderen lijkt het lichaam van een overledene inderdaad op iemand die slaapt, maar er is een belangrijk verschil: een slapend lichaam ademt en voelt warm. Bij iemand die overleden is, is dat niet zo. Door dat rustig en concreet te benoemen, help je een kind om de werkelijkheid te begrijpen zonder extra angst.

Spirituele deel van de dood

Wat ouders ook vaak vergeten, is het meer spirituele of filosofische deel van de dood. In mijn jarenlange praktijkervaring heb ik gemerkt dat juist dat kinderen kan helpen. Het idee dat de dood niet per se het einde is, en dat liefde niet sterft, kan troost geven. Het hoeft geen zekerheid te zijn. Het gaat om de mogelijkheid dat er misschien meer is.

Kinderen stellen ook vragen als: ‘Ga jij ook dood?’ Het eerlijke antwoord is: ja. We gaan allemaal dood, ooit. Alleen weten we meestal niet wanneer. Dat kan een waardevolle ingang zijn om samen te praten over wat doodgaan betekent.

Een andere vraag die vaak voorkomt is: ‘Wanneer komt oma terug?’ Dan is het belangrijk om duidelijk te zijn: oma komt niet meer terug zoals we haar kenden. Haar lichaam is overleden. Tegelijkertijd kun je praten over herinneringen, liefde en misschien ook over het idee dat er meer is dan alleen het lichaam.

Extra tips

Kinderen kunnen gerust bij een uitvaart aanwezig zijn, mits ze goed begeleid worden. Zorg dat er iemand emotioneel beschikbaar is, leg uit wat er gaat gebeuren en forceer niets. Als een kind niet wil, is dat ook oké.

Laat emoties er zijn. Verdriet, maar ook lachen of spelen. Kinderen verwerken emoties anders dan volwassenen en hun speelsheid kan juist helpen om met verdriet om te gaan.

Rouw verloopt bovendien bij ieder kind anders. Er is geen afvinklijst of eindpunt. Het gemis verandert met de leeftijd en met de situatie. Daarom is het belangrijk om het gesprek over gevoelens levend te houden.

Maak praten over emoties onderdeel van het dagelijks leven. Stel eenvoudige vragen zoals: ‘Wat vond je vandaag fijn?’ en ‘Wat vond je minder fijn?’ Door zulke momenten te creëren, bied je je kind een veilige ruimte om te delen wat er vanbinnen leeft.

En misschien wel het belangrijkste: begin bij jezelf. Wanneer jij als ouder enigszins comfortabel bent met emoties en met het onderwerp dood, kun je ook echt beschikbaar zijn voor je kind.

De dood hoort bij het leven

De dood hoort bij het leven. Door er open over te praten, wordt het geen beladen onderwerp maar een onderdeel van het bestaan. In die gesprekken kan ook iets moois ontstaan: verbinding. Rondom afscheid en verlies wordt liefde vaak zichtbaar. Mensen delen herinneringen, spreken uit wat iemand voor hen betekende en vinden elkaar in verdriet én in liefde.

Als je als ouder ruimte maakt voor dat soort gesprekken, voelt je kind dat ook. Zo ontstaat een sfeer waarin vragen welkom zijn en emoties er mogen zijn. In zo’n omgeving leren kinderen dat praten over leven, verlies en afscheid normaal is en dat ze er niet alleen voor staan.”