Ruth Smeets Leeftijd vandaag, 09:04

Leestijd: 4 minuten

Volgens 4 mei-expert: dit moet je wél (en niet) zeggen tegen je kind over de oorlog

Volgens het Nationaal Comité 4 en 5 mei hebben kinderen juist nu behoefte aan uitleg over oorlog en vrijheid. Maar hoe praat je daarover zonder angst te veroorzaken? Expert Laura Dekker legt uit waar de grens ligt.

Rituelen zoals de twee minuten stilte zijn voor kinderen en jongeren net zo belangrijk als voor hun ouders en grootouders. Dat blijkt uit onderzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei en ARQ. Maar herdenken stopt niet bij het kijken naar de plechtigheid op tv of bij het zien van een oorlogsfilm.

“Kinderen en jongeren hebben context nodig”, zegt Laura Dekker van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. “Ze moeten begrijpen waaróm we herdenken. Wat gebeurde er destijds in Nederland, Europa en in toenmalige koloniën, zoals Nederlands-Indië (het huidige Indonesië) en het Caribisch deel van het koninkrijk? En waarom houden we deze herinnering tachtig jaar later nog steeds levend?”

Maak het persoonlijk

Om dat uit te leggen, zijn twee dingen essentieel: maak het persoonlijk en houd het lokaal. “Vrijheid en onvrijheid komen pas echt binnen via persoonlijke verhalen”, zegt Dekker. “Bijvoorbeeld dat van een leeftijdsgenootje dat zelf in oorlog leefde of een verhaal dat zich afspeelde in de buurt.”

Hiervoor kun je bijvoorbeeld gebruikmaken van afleveringen van Het Klokhuis of van het 4 en 5 mei Denkboek, waarin stripverhalen op een speelse manier uitleggen hoe het zit met herdenken, vrijheid en democratie. “Kinderen hoeven niet alle details te kennen. Het gaat erom dat ze zich kunnen voorstellen hoe het is om in oorlog te leven.”

Zó breng je de geschiedenis dichtbij

Ook de eigen omgeving helpt om het onderwerp tastbaar te maken. “Staat er in jullie dorp of stad een monument? Ga er samen naartoe en vertel wat daar is gebeurd. Misschien speelde de oorlog zelfs een rol op de school van je kind.”

Zodra geschiedenis een plek krijgt die kinderen kennen, wordt het minder abstract. Daardoor maken verhalen meteen meer indruk.

Eerlijk, maar niet schokkend

Het blijft voor veel ouders een dilemma: hoe vertel je over de oorlog zonder je kind bang te maken? Volgens Dekker is het belangrijk om schokeffecten te vermijden. “Er zijn genoeg verhalen die raken zonder gruwelijke details. Als het niet nodig is, hoef je woorden als ‘vergassing’ niet te gebruiken. Meestal volstaat het om te benoemen dat iemand is ‘vermoord’.”

Tegelijkertijd waarschuwt ze voor te zachte taal. “Eufemismen doen geen recht aan wat er is gebeurd. Iemand is niet ‘gestorven in een kamp’, maar ‘vermoord’. Dat maakt duidelijk dat iemand onschuldig slachtoffer werd.”

Wat vertel je wanneer?

Wat je deelt, hangt af van de leeftijd én van het kind zelf. Let vooral op nieuwsgierigheid: stelt je kind vragen? Wil het meer weten? En hoe reageert het wanneer je een oorlogsverhaal vertelt?

Voor basisschoolkinderen werken kinderboeken goed, zoals het Denkboek. Die leggen op begrijpelijke wijze uit wat er gebeurde en waarom we herdenken. Vanaf de middelbare school is er meer ruimte voor verdieping. “Dan kun je het gesprek verbreden”, zegt Dekker. “Niet alleen over de Tweede Wereldoorlog, maar ook over thema’s als vrijheid en onvrijheid, uitsluiting en botsende mensenrechten en vrijheden, toen en nu.”

Hoe zit het met oorlogsfilms?

Oorlogsfilms lijken leerzaam, maar zijn dat lang niet altijd. “Veel films wijken af van de werkelijkheid”, zegt Dekker. “Denk aan ‘The Boy in the Striped Pyjamas’. Die wordt vaak gebruikt op middelbare scholen, maar bevat elementen die historisch niet kloppen.”

Films kunnen volgens haar helpen om emoties los te maken, mits je erover praat. “Pauzeer de film af en toe om samen te bespreken wat je ziet: wat gebeurt hier eigenlijk? En wat vinden jullie daarvan? Zo wordt kijken een gesprek, in plaats van een passieve bezigheid rondom een fictief verhaal.”

Herdenken en vieren met kinderen kan het hele jaar door

Herdenken en vieren beperken zich niet tot 4 en 5 mei. Vrijheid en onvrijheid zijn thema’s die het hele jaar door spelen. “De Tweede Wereldoorlog laat zien wat er gebeurt als democratie en mensenrechten verdwijnen”, zegt Dekker. “Voor velen is dat misschien al tachtig jaar geleden, maar voor anderen is het nog steeds de realiteit. Bovendien werkt de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog nog steeds door in veel families in Nederland. De littekens ervan zijn vaak onzichtbaar.”

Door dat te benoemen, help je kinderen begrijpen dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Vertel bijvoorbeeld dat er nog steeds mensen zijn die zich onvrij voelen, door oorlog of uitsluiting. En dat kleine acties het verschil kunnen maken. Dit kan meteen een mooie ingang zijn om samen iets goeds te doen voor een ander. Schrijf bijvoorbeeld een kaartje voor een gevluchte jongere, teken samen een petitie van Amnesty of help een handje in het lokale verzorgingshuis.

Evenementen en feestdagen het hele jaar door, zoals zichtbaar op deze jaarkalender, vormen een mooie aanleiding voor een gesprek. Denk aan Pride, Dag van de Vrede, Internationale Vrouwendag en Keti Koti. “Niet alleen praten, maar ook doen”, zegt Dekker. “Zo laat je zien wat het betekent om bij te dragen aan een vrije en betrokken samenleving.”