Waarom ouders van kinderen die extra zorg vragen zo uitgeput raken: de lepeltheorie legt het uit
Ouders van kinderen die extra zorg vragen, kunnen na een gewone dag volledig uitgeput zijn. Hoe kan dat, terwijl anderen nauwelijks zien wat je doet? De lepeltheorie maakt volgens orthopedagoog Lara van der Zwaag zichtbaar waar al die energie blijft.
Stel je de energie die je vandaag hebt voor als een grote besteklade vol met lepels. Alles wat je op een dag doet, kost lepels. Alleen verschilt het per mens, per situatie en per context hoeveel lepels iets kost en hoeveel lepels je precies hebt. Dat principe leg ik eigenlijk altijd uit aan de ouders die ik begeleid bij parentale overbelasting en ouderburn-out, omdat het zoveel verklaart van hoe uitgeput ze zich voelen.
Wat is de lepeltheorie van Christine Miserandino?
De lepeltheorie is oorspronkelijk bedacht door Christine Miserandino, die zelf lupus heeft. Zij gebruikte lepels om uit te leggen hoe beperkt je energie kan zijn als je chronisch ziek bent. Ouderschap en een chronische ziekte zijn natuurlijk heel verschillende dingen. Toch leen ik haar metafoor vaak in mijn werk, omdat die ook zo goed zichtbaar maakt hoeveel het ouderschap van je kan vragen.
Veel mensen hoeven nauwelijks stil te staan bij hun voorraad lepels. Ze zijn gezond, hebben bijvoorbeeld een kind bij wie veel vanzelf gaat en houden meestal genoeg energie over om de dag door te komen. Ze hoeven hun lepels dus simpelweg nooit te tellen. Christine noemde dat een luxe, en dat is het ook.
Als je zelf chronisch ziek bent, maar ook als je bijvoorbeeld onverwachts alleen komt te staan in de opvoeding of gevoelig bent voor prikkels, kan dat heel anders zijn. Dat geldt ook als je bijvoorbeeld voor een zieke ouder zorgt, ‘s nachts wakker ligt van geldzorgen, midden in een scheiding zit of een kind hebt dat meer van je vraagt dan ‘gemiddeld’. Dan wordt ineens voelbaar dat je voorraad lepels grenzen heeft, zeker als er meerdere dingen tegelijk spelen.
In dit artikel zoom ik in op het ouderschap van een kind dat meer vraagt, omdat ik daar in mijn werk het meest mee te maken heb.
Waarom een verjaardag met je kind 15 lepels kan kosten
Een kind dat meer vraagt, heeft structureel meer afstemming of zorg nodig. Dat kan komen door een intenser temperament, een gevoeliger prikkelverwerking, een ontwikkelingsstoornis, een chronische ziekte of welke andere oorzaak dan ook. Voor jou als ouder kost dan álles simpelweg meer lepels omdat elke gewone dag meer voorbereiding, afstemming, flexibiliteit, sensitiviteit, sturing, alertheid, etc. vraagt.
Neem een gewone verjaardag. Het kind van de ene ouder speelt urenlang op de gang, en die ouder hoeft alleen af en toe te checken of er nog iemand honger heeft. Jij bent ondertussen de hele middag aan het helpen, voorspellen en bijsturen, en thuis vang je daarna ook nog de ontlading op. Je zit op een stoel met een bordje appeltaart, en bent ondertussen hartstikke hard aan het werk. Zo’n verjaardag kost je de ene keer 5 lepels en de andere keer 15, zonder dat je dat ‘s ochtends ziet aankomen.
Als je zo moet tellen, ga je ook al snel vergelijken. Je voelt je uitgeput en hebt het gevoel dat bepaalde dingen andere ouders veel gemakkelijker afgaan. En misschien is dat ook zo. Of misschien gebruikt die andere ouder ondertussen nog even 2 lepels om een beetje opgewekt en opgedoft op het schoolplein aan te komen. Dat weet je niet.
Wat gebeurt er als je als ouder elke dag energie tekortkomt?
Dan komt het moment dat je besteklade leeg is, terwijl de dag nog lang niet voorbij is. Er moet nog gekookt worden, er lopen nog 2 kinderen rond die er alles aan zullen doen om het avondritueel zo lang mogelijk te rekken en de gymtas is ook nog niet ingepakt. Dus leen je alvast wat lepels uit de lade van morgen. Even je schouders eronder, het laatste beetje geduld uit je tenen halen en dan red je het vandaag misschien nog wel. Alleen begin je morgen gelijk al met een paar lepels minder.
En wat als je aan het eind van de dag nog wél een paar lepels over hebt? Misschien blijf je eindeloos scrollen op je telefoon, omdat er eindelijk even niemand iets van je vraagt en je dat moment nog een beetje wilt rekken. Heel begrijpelijk. Alleen is het wel de moeite waard om af en toe te kijken of je daar ook van bijkomt. Misschien helpt een blokje om of even met iemand kletsen of op tijd naar bed je meer om morgen een lepel extra te hebben. Wat voor jou werkt, kan per avond verschillen.
Waarom ouder en kind aan het einde van de dag allebei op zijn
In het echt bestaat er natuurlijk geen standaardvoorraad waarmee iedereen iedere ochtend begint. Als je baby je elke nacht weer om de 45 minuten wakker maakt, begin je de dag al met minder lepels. Je hebt nauwelijks gelegenheid om bij te komen voordat er alweer een nieuwe dag begint waarop iedereen je nodig heeft. Ook als je wel goed slaapt, is dat niet altijd voldoende om je voorraad aan te vullen als de dagen veel vragen.
De uitputting sluipt er langzaam in. Elke dag vraagt veel van je, dus je leent vaker van morgen en komt minder toe aan opladen. Op een gegeven moment begin je elke ochtend al moe, terwijl je kinderen gewoon weer evenveel van je nodig hebben.
Ondertussen heeft je kind op school ook zelf de nodige lepels uitgegeven. Als je kind dingen intenser beleeft of gevoelig is, kunnen opletten, omgaan met de herrie in de klas en omschakelen als iets anders loopt dan verwacht behoorlijk wat energie kosten. Zo staan jullie aan het einde van de middag tegenover elkaar met allebei een lege besteklade. De vraag om even de schoenen uit de gang te halen kan dan ineens genoeg zijn voor een enorme uitbarsting, precies op het moment dat jij nauwelijks nog geduld over hebt. Je reageert feller, je kind wordt nog bozer en voor je het weet staan jullie allebei te schreeuwen om een paar schoenen. Met 2 lege besteklades ontstaat er vaak een negatieve spiraal.
Zo gebruik je de lepeltheorie om overbelasting thuis bespreekbaar te maken
Met de lepels maak je zichtbaar waar je energie heen gaat en kun je een stuk concreter vertellen hoe het met je gaat. Want ‘ik ben moe’ kan van alles betekenen, van toe zijn aan een kop koffie tot echt geen enkele vraag meer kunnen verdragen. Als je om 8 uur ‘s ochtends al meer dan de helft van je lepels kwijt bent aan het gedoe om de deur uit te komen, zegt dat iets over hoeveel je nog over hebt voor de rest van de dag. Je partner of iemand anders dichtbij kan dan makkelijker inschatten wat je nodig hebt. Zeker als je daar meteen een afspraak aan koppelt, bijvoorbeeld wie straks de kinderen ophaalt of vanavond het eten regelt. Dan levert het je hopelijk ook daadwerkelijk wat op, behalve een meelevende blik.
Je kunt het ook met je kind over lepels hebben. Leg er eens een paar op tafel en vraag welke momenten vandaag veel energie hebben gekost. Misschien vertelt je kind dan over de herrie bij de gymles, terwijl jij dacht dat het gedoe pas na school begon. Je kunt zelf ook vertellen waar jouw lepels vandaag zijn gebleven en wat je helpt om weer op te laden. Zo wordt het makkelijker om tegen elkaar te zeggen dat het even op is.
Vraag jezelf vanavond eens af wanneer vandaag de grootste greep uit je besteklade werd gedaan, en bespreek wat dat moment morgen lichter kan maken. Kom je steeds lepels tekort, dan mag er echt iets van je bordje af.
Lara van der Zwaag is orthopedagoog en oprichter van Online Opvoed Uni.