Sophie Rietmulder Persoonlijke verhalen vandaag, 13:01

Leestijd: 8 minuten

Oorlogskind (83) deelt zijn verhaal met kleinzoon (8): ‘Je haalt oorlog niet uit een kind’

In aanloop naar de Nationale Kinderherdenking op 4 mei staat Nederland stil bij wat herdenken betekent voor nieuwe generaties. Voor Maarten Frankenhuis (83) is de Tweede Wereldoorlog nooit echt verleden tijd geworden. Als joodse baby moest hij onderduiken om aan vervolging te ontsnappen. Nu deelt hij zijn verhaal samen met zijn kleinzoon Lukas (8), om te laten zien waarom blijven vertellen zo belangrijk is.

“Je kunt oorlog niet uit een kind halen”, zegt Maarten. Daarmee bedoel ik dat als het vrede wordt, het kind wel uit de oorlog is, maar dat er nog van alles blijft hangen uit die periode, afhankelijk van wat je hebt meegemaakt. Ik moest toen ik zes maanden was weg bij mijn ouders en kwam bij verschillende families in Enschede en Almelo terecht. Voor mijn gevoel heb ik daar geen last van, maar bij veel mensen van mijn generatie zie je wel mentale klachten.

Op mijn derde werd ik opgehaald door mijn ouders. In 1945 herinner ik me de bevrijding nog goed. De Canadezen reden met een enorme stoet tanks en andere legervoertuigen door Almelo richting Hengelo. Dat was voor het eerst dat ik over de vensterbank naar buiten mocht kijken. Daarvoor mocht dat niet, ik werd zorgvuldig verborgen gehouden. Niemand mocht weten dat ik daar woonde. Maar toen de stad bevrijd werd, kwamen buren vragen: ‘Hebben jullie dat Joodse jongetje nog in huis?’ Blijkbaar wisten mensen het toch.”

Wat zou je zelf doen?

“Ik zou het zelf niet willen meemaken”, zegt Lukas. Na het verhaal van mijn opa dacht ik: wat zou ik doen als ik zelf ondergedoken was? Als ik mijn opa dit hoor vertellen, denk ik: niet zo leuk. We praten er sinds kort veel over samen. Opa heeft ook een verhaaltje voor mij geschreven dat ik laatst op de Kinderherdenking in Madurodam mocht voorlezen en dat laatst mocht ik voorlezen. Dat vond ik wel spannend.”

“Ik kan me niet voorstellen dat mij dit zou overkomen”, vervolgt hij. “Ik vind het heel eng.”

„Dat gaat waarschijnlijk ook niet gebeuren”, reageert Maarten, “maar er is wel overal oorlog in de wereld.”

‘Er gaat geen dag voorbij zonder dat de oorlog terugkomt’

“Ik ben nog altijd erg geïnteresseerd in alles wat met de Tweede Wereldoorlog te maken heeft”, zegt Maarten. Er gaat geen dag voorbij zonder dat het ergens terugkomt. Wat mij bijvoorbeeld bezighoudt is een neef van mij, Karel Jacob. Hij was zeven jaar toen hij werd vermoord.

Dan denk ik: wat heeft dat kind moeten doorstaan vlak voordat hij in de gaskamer terechtkwam, samen met zijn moeder? Hij mocht niet opgroeien. Ik mocht dat wel. Ik werd uiteindelijk directeur van Artis. Later ontdekte ik waar zij voor het laatst hadden gewoond. Vanuit mijn kantoor keek ik recht op hun huis uit.

Karel droomde vast en zeker ervan – zoals veel Amsterdamse kinderen – om ooit directeur van Artis te worden. Ik denk dat hij het bijzonder had gevonden om te weten dat zijn kleine neefje dat uiteindelijk is geworden. In zekere zin maak ik zijn droom waar.”

Soms komt het ineens keihard terug

“Je wordt soms op onverwachte momenten geconfronteerd met herinneringen. Bij het gezin waar ik ondergedoken zat in Almelo hadden ze onder de vloer ruimte gemaakt voor aardappelen en steenkool. Als er een razzia was, moest ik daar in een jute zak tussen liggen.

Je denkt: daar ben je te jong voor om zoiets te onthouden. Maar veel later reden we eens langs een boer waar aardappelen werden verkocht. Ik liep die schuur in, rook die geur en het voelde alsof ik tegen een betonnen muur aan liep. Die geur bracht alle angst in één keer terug. Ook bleef ik altijd op mijn hoede voor Duitsers.”

Lukas: “Ik vind het wel verdrietig dat dat gebeurd is.”

Nationale Kinderherdenking

Maarten vervolgt: “Ik geef regelmatig lezingen, bijvoorbeeld op middelbare scholen. Ongeveer drie tot vier per maand. Een keer vroeg een jongen van een jaar of negen: ‘Wat heeft die oorlog met u gedaan?’ Hij voelde aan dat zoiets niet zomaar voorbijgaat, dat vond ik bijzonder.

We doen mee aan de Nationale Kinderherdenking omdat het belangrijk is dat we dit niet vergeten. Oorlog zorgt voor zoveel doden en vernieling. Dat zie je nu ook weer in de wereld. Oorlog brengt alleen maar ellende.”

Lukas: “Ik vind het belangrijk dat kinderen lief zijn tegen elkaar. En dat geldt ook voor familie. Ik zou geen andere opa en oma willen. We hebben een hele hechte band en zien elkaar vaak.”

Nadenken

“Wat ik mensen wil meegeven: denk eens na over de mensen die Joodse families onderdak gaven tijdens de oorlog”, zegt Maarten. Zij namen enorme risico’s. Als de vijand erachter kwam, konden ze zelf ook opgepakt worden. Stel jezelf de vraag: zou ik dat ook durven? Zou ik zo dapper zijn geweest?”

Lukas: “Ik denk dat ik dat wel zou doen. Dan zou ik ze eten geven en voor ze zorgen. En ik zou mezelf ook verstoppen samen met hen, zodat niemand ons zou kunnen vinden.”

Monumenten in de buurt

“Met de herdenking gaan we vaak naar een klein monument in de buurt, bijvoorbeeld in Monnickendam. Daar staat een verfrommelde propeller van een bommenwerper, met de namen van de piloten erbij. Daar worden bloemen gelegd en wordt iets gezegd.

Ook in Overleek is een mooi monument, van de Engelse piloot William McVie. Zijn vliegtuig werd op 16 mei 1941 door de Duitsers zwaar beschadigd boven het IJsselmeer. Hij gaf zijn bemanning opdracht om eruit te springen met hun parachutes, zodat zij konden overleven. Zelf stortte hij neer en kwam om het leven.

Dat soort verhalen zijn belangrijk om te blijven vertellen. Mijn boodschap is: ga eens op zoek naar monumenten in je eigen omgeving en sta er even bij stil.”

Op maandag 4 mei staan opnieuw duizenden kinderen en jongeren op het voorplein van Madurodam om de Nationale Kinderherdenking bij te wonen. Herdenken wie voor onze vrijheid in actie zijn gekomen, en soms hun leven hebben gegeven, en begrijpen dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Juist nu – in een wereld vol met oorlogsgeweld – is het belangrijk dat kinderen het verleden kennen en begrijpen. En dat ze zien dat het anders kan en moet. Het sluit aan bij het thema van de NKH dit jaar: Verleden – Vandaag.