Ruth Smeets Kinderen vandaag, 13:03

Leestijd: 8 minuten

Oudste, middelste of jongste? Orthopedagoog ontkracht 3 hardnekkige clichés over jouw karakter

De oudste is verantwoordelijk, de middelste voelt zich over het hoofd gezien en de jongste wordt verwend: over kinderen en hun plek in het gezin bestaan hardnekkige ideeën. In hoeverre kloppen die clichés? Orthopedagoog Loes Waanders legt uit hoe verwachtingen en gezinsdynamiek een rol kunnen spelen.

“De plek die een kind heeft in het gezin, kan invloed hebben op hoe het opgroeit. De oudste wordt geboren in een ander soort gezin dan het tweede of derde kind. Maar ook veel andere factoren spelen mee, zoals karakter, temperament en wat er op wat moment gebeurt in het gezin. We kunnen gedrag niet zomaar verklaren vanuit de geboortevolgorde.”

Hoe zit het echt met oudste kinderen?

“Wel krijgt een oudste kind soms eerder verantwoordelijkheden dan een jonger broertje of zusje. Ouders vragen doorgaans eerder aan een zesjarige om rekening te houden met een tweejarige dan andersom. Daardoor kan verantwoordelijkheid ten onrechte worden gezien als een karaktertrek die bij de oudste hoort.

Ook de houding van de ouders speelt mee. Hoort een kind vaak: ‘Jij bent de grote broer’ of ‘Help je broertje nou even’, dan kan dat onbewust een verwachting scheppen. Als dat vaak gebeurt, kan een kind gaan denken dat het daaraan moet voldoen.

Onderzoeken naar geboortevolgorde laten wisselende en vaak minimale verschillen zien. Misschien ontstaat er soms dus een self-fulfilling prophecy: een ouder ziet de oudste als verantwoordelijk, misschien omdat die dat zelf vroeger ook te horen kreeg, en past gedrag onbewust daarop aan.”

Het vergeten middelste kind

“De oudste maakt ouders voor het eerst ouders en beleeft met hen veel ‘eerste keren’. De jongste heeft vaak nog meer hulp en verzorging nodig. In een druk gezin kan een middelste kind daardoor ongemerkt wat meer ertussenin raken. Dat is een mogelijke gezinsdynamiek, geen bewezen regel.

Ook hier speelt karakter een rol. Een kind dat veel aandacht vraagt, of om wie ouders zich zorgen maken, kan een heel andere plek innemen. Wil je weten of je kind zich daadwerkelijk minder gezien voelt, luister dan naar wat het zegt. Elk kind zegt weleens: ‘Jij luistert nooit naar mij.’ Komt dat vaker terug, dan kun je er op een rustig moment op doorgaan. Vraag naar concrete situaties, zodat je begrijpt hoe je kind die beleeft.

Gezinsdynamiek kan ook zichtbaar worden in gedrag: een kind trekt zich terug of gaat juist uitdagen. Dat gedrag kan natuurlijk ook andere oorzaken hebben. Als ouder kun je open vragen stellen, zoals: ‘Wanneer voel jij dat ik echt aandacht voor je heb?’, ‘Wanneer lukt dat minder?’ en ‘Wat zou je vaker samen willen doen?’ Vraag liever nier: ‘Voel jij je vergeten omdat je de middelste bent?’ Dat is suggestief.

Kijk ook eens naar alledaagse momenten. Wie voert aan tafel het meeste het woord? Wie wordt regelmatig onderbroken? Krijgt iedereen de kans om zijn verhaal te vertellen? En als je kind zegt dat het zich minder gezien voelt, hoef je je niet meteen schuldig te voelen. Het is ook positief dat het zich nu veilig genoeg voelt om dit met je te delen. Dat geeft je de kans om er vanaf nu alerter op te zijn. Alleen al erkennen wat je kind voelt, kan helpen. Bijvoorbeeld door te zeggen: ‘Ik vind het vervelend dat je dit zo ervaart.’”

Jongste kinderen en privileges

“‘Of jongste kinderen verwender zijn? Verwend’ is een begrip dat je op veel manieren kunt uitleggen. Van liefde en aandacht kun je een kind niet te veel geven. Veel cadeaus, weinig grenzen en voortdurend worden geholpen zijn heel andere dingen.

Leeftijd kan worden verward met bevoordeling. Een jonger kind heeft soms meer hulp of uitleg nodig, overziet oorzaak en gevolg nog minder goed en kan minder goed wachten of emoties reguleren. Oudere kinderen kunnen dan denken: hij komt overal mee weg.

Het helpt in om kindertaal uit te leggen wat er speelt: ‘Hij mag niet meer, maar hij kan dit nog niet en heeft meer hulp nodig. Jij hebt dat al geleerd.’ Zo benoem je ook wat het oudere kind inmiddels zelf kan.

Ouders veranderen hun aanpak soms naarmate er meer kinderen zijn. Bij een eerste kind zijn de regels rond bijvoorbeeld suiker of schermtijd soms strakker. Met meer kinderen in huis kan het lastiger zijn om die regels steeds zo strikt te handhaven.

Ook de plek binnen het gezin kan verschil maken. Als oudere broers of zussen de jongste overal bij helpen, kan die denken: het wordt voor mij wel gedaan. Dat kan invloed hebben op de zelfstandigheid. Maar als ouders de jongste ook stimuleren om dingen zelf te doen, hoeft dat niet te leiden tot problemen.”

Wat is eerlijk opvoeden?

“Veel liefde en aandacht geven is op zich geen probleem. Een kind van één jaar wil misschien vaker knuffelen of op schoot zitten dan een kind van negen. Het gaat erom dat je als ouder aansluit bij wat een kind nodig heeft. Interessanter is de vraag wat ‘verwennen’ in het dagelijks handelen betekent.

Het is ongunstig als een kind structureel weinig grenzen of oefenkansen krijgt. Bijvoorbeeld al ouders elke teleurstelling oplossen, steeds toegeven na protest of taken blijven overnemen die het kind zelf aankan. Ook is het niet passend om oudere kinderen steeds als oppas te gebruiken. ‘Let erop dat je zusje bij je blijft’ is een taak voor de ouders.

Toegeeflijk opvoeden is voor geen enkel kind goed. En als de oudste steeds moet toegeven of iets moet incasseren terwijl de jongste wordt ontzien, kan dat iets doen met de gezinsdynamiek en de band tussen de kinderen.

Toch is een verschil in behandeling niet erg als het logisch en begrijpelijk is en past bij de leeftijd en ontwikkeling van het kind. Een kind van acht kan zelf een bord naar het aanrecht brengen, een kind van één nog niet. Eerlijk opvoeden betekent niet dat iedereen hetzelfde krijgt. Je kunt kinderen uitleggen waarom iets verschilt. Ze zeggen vaak: ‘Dat is niet eerlijk.’ Maar niets is altijd helemaal eerlijk. Ook dat kan leerzaam zijn.”

‘Niets is altijd helemaal eerlijk. Ook dat kan leerzaam zijn.’

Zó laat je verwachtingen los

“Verwachtingen sturen het gedrag van ouders en kunnen zo ook de ontwikkeling beïnvloeden. Een kind dat als verantwoordelijk wordt gezien, krijgt bijvoorbeeld vaker zorgtaken. Een verlegen kind wordt misschien minder vaak gevraagd iets te vertellen. En voor de jongste wordt steevast iets opgelost. Zulke voorbeelden zijn cliché, maar laten zien hoe verwachtingen kunnen doorwerken.

Als ouder wil je kijken naar wat jouw kind nodig heeft. Je voedt een kind op, geen oudste, middelste, jongste, jongen, meisje of alles daartussenin. Elk kind heeft andere behoeftes, die veranderen per leeftijdsfase. Als ouder probeer je je eigen onderbewuste verwachtingen zoveel mogelijk los te laten en aan te sluiten bij wat je kind nodig heeft. Dat lukt de ene keer beter dan de andere.

Vergelijk een oudste en een jongste eens toen ze even oud waren. En kijk naar temperament en individuele kenmerken: kinderen verschillen bijvoorbeeld in gevoeligheid en impulsiviteit. Ook de relaties in het gezin spelen mee: de relatie tussen ouders onderling en die tussen ouder en kind. Is er warme, open communicatie en zijn grenzen voorspelbaar? En wat gebeurt er in het gezin?

Als een ouder langdurig ziek is, kan een oudste onbewust in de ouderrol stappen. Bij geldzorgen of langdurige stress krijgen oudere kinderen die situatie soms bewuster mee, omdat hun cognitieve vaardigheden verder zijn ontwikkeld. Als je merkt dat een kind steeds in dezelfde rol belandt, beschrijf dan liever gedrag dan verwachtingen. Zeg bijvoorbeeld: ‘Je hielp je zus met haar jas’, in plaats van: ‘Jij bent zo’n lieve grote zus die altijd helpt.’”

‘Je voedt een kind op, geen oudste, middelste, jongste, jongen, meisje of alles daartussenin.’

Een gezonde gezinsdynamiek

Als ouder kun je expliciet maken dat een rol geen verplichting is. Zeg gerust: ‘We vragen jou vaak om in de speeltuin op je broertje te letten. Dat is niet altijd eerlijk. Papa en mama letten op hem, jij mag spelen.’

Ook kun je waar mogelijk de taakverdeling veranderen. Laat niet steeds hetzelfde kind helpen, praten of juist toekijken. Stem taken af op leeftijd en mogelijkheden, en wissel ze actief af. Vraag jezelf af: wat kan mijn kind al waar ik het nog te weinig stimuleer? En wat hoeft mijn kind soms minder te doen?

Zoek daarnaast regelmatig individueel contact. Laat je kind een activiteit kiezen en toon belangstelling voor wat voor hem of haar belangrijk is. Doe af en toe iets met z’n tweeën, dan ontstaat er vaak een andere dynamiek. Met oudere kinderen kun je ook praten over hoe ze het vinden om broers of zussen te hebben. Vraag bijvoorbeeld: ‘Wat vind je leuk aan twee broers en wat vind je soms heel stom?’

Stop tot slot met vergelijken. Bespreek wat dit kind nodig heeft en leert, zonder te zeggen: ‘Je broer kan dat toch ook.’ Dat helpt het zelfbeeld niet. Elk kind is anders en ontwikkelt zich op een eigen manier.”

Geschreven door Ruth Smeets

Ruth Smeets is freelance journalist met een voorliefde voor verhalen over gezond eten en mentale gezondheid. Ze schrijft onder meer over over voedingstrends en het ontwikkelen van een positieve relatie met eten. Voor J/M Ouders maakt ze de rubriek ‘Het eetdagboek van…’, waarin ze ouders bevraagt over eetgewoontes en tafelrituelen. Ruth woont in Frankrijk, waar ze haar dagen vult met schrijven, wandelen en (hoe kan het ook anders?) koken en bakken voor geliefden, het liefst tot het hele huis ruikt naar zelfgebakken bananenbrood of een zacht pruttelende stoof.

Reacties