Lisette Gerbrands Autisme vandaag, 11:00

Leestijd: 7 minuten

Waarom kinderen met een PDA-profiel iets anders nodig hebben: ‘Gedrag is vaak een uiting van stress en angst’

Een kind dat ontploft omdat het zijn schoenen moet aantrekken. Dat weigert naar bed te gaan, terwijl het doodmoe is. Of dat woedend wordt van een vraag waar andere kinderen nauwelijks op reageren. Voor sommige ouders is het dagelijkse realiteit. Toch ziet de buitenwereld vooral een koppig of dwars kind. Volgens gecertificeerd kernvisiecoach Nathanja Boon (51) kan er iets heel anders aan de hand zijn: een zenuwstelsel dat voortdurend overspoeld raakt door stress. Meer bekendheid over het PDA-profiel kan volgens haar voor veel gezinnen het verschil maken tussen voortdurende strijd en meer begrip, rust en passende ondersteuning.

Sommige kinderen lijken overal tegenin te gaan. Een simpel verzoek om schoenen aan te trekken, tanden te poetsen of aan tafel te komen kan uitmonden in een heftige strijd. Voor ouders voelt het vaak alsof ze de hele dag bezig zijn om de spanning zo laag mogelijk te houden, terwijl de buitenwereld vooral ziet dat hun kind niet luistert.

Angst

“Ik zie steeds vaker kinderen waarbij de gebruikelijke opvoed- en begeleidingsadviezen niet werken,” vertelt Nathanja. “Juist daarom vind ik het belangrijk dat er meer bekendheid komt voor PDA. Niet zodat iedereen meteen een label krijgt, maar zodat ouders en professionals leren kijken naar wat er werkelijk achter het gedrag zit.” Volgens Nathanja ontstaat veel onbegrip doordat mensen vooral kijken naar wat een kind doet, terwijl de oorzaak onzichtbaar blijft. “Wanneer je begrijpt dat het gedrag bij een kind met PDA voortkomt uit angst en stress, verandert je blik volledig. Dan zie je niet langer een kind dat niet wíl meewerken, maar een kind dat het op dat moment simpelweg niet kán.”

Dat verschil is volgens haar essentieel. Want waar veel kinderen een verzoek ervaren als iets normaals, kan een kind met een PDA-profiel een alledaagse verwachting beleven als een bedreiging voor zijn autonomie. Zelfs iets leuks kan spanning oproepen.

Wanneer niets lijkt te werken

Nathanja begeleidt al ruim 25 jaar kinderen met leerproblemen. De laatste 13 jaar als kernvisiecoach in haar eigen praktijk. De afgelopen jaren zag ze steeds vaker kinderen waarbij geen enkele gebruikelijke aanpak leek aan te slaan. “Een paar jaar geleden hoorde ik tijdens een internationale conferentie voor het eerst over PDA. Destijds deed ik daar weinig mee. Totdat ik opeens leerlingen ontmoette waarbij alles nét anders werkte. Toen moest ik ineens terugdenken aan die lezing.”

Sindsdien gebeurt het regelmatig dat zij ouders vraagt zich eens te verdiepen in PDA. “Ik stel geen diagnoses en dat mag ik ook niet. Als ouders hun kind herkennen in het PDA-profiel vallen er zoveel puzzelstukjes op hun plek. Ik zie telkens hoeveel dit met de ouders doet.”

Meer dan een driftbui

Hoe groot de impact kan zijn, ziet Nathanja regelmatig terug. “Een kind kwam eens met zijn arm in een mitella bij mij. Tijdens een heftige meltdown thuis was hij gewond geraakt. Een ouder vertelde daarnaast bijna terloops dat er ook regelmatig spullen kapot gingen, zoals laptops. Dan besef je hoeveel spanning er in zo’n gezin aanwezig is.”

Ook tijdens het leren ziet ze hoe anders deze kinderen reageren. “Wanneer ik een dictee afneem, zijn veel kinderen bang om fouten te maken. Een kind met PDA kan juist expres fouten gaan maken. Of wanneer ik zeg: ‘Begin maar linksboven op het blad’, begint het kind juist linksonder. Niet om dwars te zijn, maar omdat die directe instructie zoveel spanning oproept dat de behoefte aan autonomie het overneemt.”

Dat vraagt veel van zowel de begeleider als de ouders. “We hebben uiteindelijk manieren gevonden waarop samenwerken wél lukt. Maar dat vraagt ontzettend veel afstemming. En als ik daar tijdens één sessie al zoveel energie voor nodig heb, kun je je voorstellen wat ouders iedere dag meemaken.”

Onbegrepen

Voor veel gezinnen stopt de uitdaging niet bij het gedrag van hun kind. Ook het onbegrip uit de omgeving weegt zwaar. Sommige kinderen maskeren hun spanning op school. Ze passen zich de hele dag aan en lijken voorbeeldig mee te doen. Pas thuis komt alle opgebouwde stress eruit. “Ik zie kinderen die op school nergens last van lijken te hebben, maar thuis volledig exploderen. Dat maakt het extra ingewikkeld. Want wanneer ouders dit bespreken, krijgen ze soms te horen dat het probleem dan wel thuis zal liggen. Terwijl thuis juist de veilige plek is waar het kind eindelijk kan ontladen.” Volgens Nathanja zorgt dat ervoor dat sommige ouders zich steeds verder terugtrekken. “Ze durven hun verhaal niet meer te delen uit angst voor onbegrip. En eerlijk gezegd is die angst niet altijd ongegrond.”

Topsport

De opvoeding van een kind met een PDA-profiel vraagt volgens de kernvisiecoach om voortdurende afstemming. “Elk woord, iedere formulering, de timing van een verzoek, de toon waarop je iets zegt: alles kan verschil maken.” Waar veel ouders gedachteloos kunnen zeggen: ‘Kom, we gaan schoenen aantrekken’, vraagt dat bij deze kinderen vaak een andere aanpak. “Declaratieve taal kan helpen. Je verpakt een verzoek zo dat het minder als een eis voelt en het kind ervaart dat het zelf regie houdt.”

Die voortdurende alertheid vraagt enorm veel. “Ik vind echt dat ouders topsport bedrijven. Dag in, dag uit. Maar dan zonder trainer, zonder team, zonder hersteltijd, zonder vakantie, zonder publiek en zonder applaus.”

Goedbedoelde adviezen

Juist omdat PDA nog relatief onbekend is, krijgen ouders regelmatig adviezen die volgens Nathanja niet aansluiten bij wat hun kind nodig heeft. “Veel professionals handelen vanuit de kennis die zij hebben. Dat is begrijpelijk. Maar strategieën die bij veel kinderen goed werken, kunnen bij PDA juist extra stress veroorzaken.” Ze noemt voorbeelden als strenger grenzen stellen, belonen of vasthouden aan vaste routines. “Tijdens een meltdown verliest een kind niet de wil om samen te werken, maar tijdelijk de neurologische capaciteit om dat te doen. Het brein schakelt over naar overleven. Pas wanneer de stress voldoende is gezakt, komen functies als taal, zelfreflectie en emotieregulatie weer terug.”

Daarom ziet zij een meltdown niet als een gedragsprobleem. “Het is een escalatie van stress, niet van onwil.” Een naam verandert niet alles, maar wel heel veel. Regelmatig hoort Nathanja dat een label slechts een excuus zou zijn. “Dat herken ik totaal niet.” Volgens haar verandert een naam niets aan de dagelijkse uitdagingen. “Maar ouders krijgen wel toegang tot kennis, lotgenoten en strategieën die beter aansluiten bij hun kind.”

Misschien nog wel belangrijker is de erkenning. “Een moeder uit mijn praktijk vertelde dat zij de combinatie van de voortdurende strijd thuis én het onbegrip van de buitenwereld ervaart als een traumatische opvoedervaring. Niet alleen voor haar kind, maar ook voor zichzelf.”

Waar kunnen ouders op letten?

De kernvisiecoach benadrukt dat voorzichtigheid belangrijk blijft. “Niet ieder kind dat weerstand laat zien heeft PDA. Veel gedrag komt ook bij andere kinderen voor.” Toch zijn er signalen die aanleiding kunnen zijn om verder te kijken. Denk aan een extreme stressreactie op alledaagse verwachtingen, een sterke behoefte aan autonomie, het gebruiken van sociale strategieën om verwachtingen te vermijden en heftige emoties wanneer de spanning oploopt. “Het gaat nooit om één kenmerk. Het gaat om het totaalplaatje. Blijf daarom vooral nieuwsgierig naar wat er achter gedrag schuilgaat.”

Eindelijk gezien

Met haar oproep wil Nathanja vooral bijdragen aan meer begrip. “Ik hoop dat ouders zich door de documentaire Gezinnen ten einde raad gezien voelen. Maar ik hoop ook dat leerkrachten, hulpverleners en andere professionals alert worden wanneer zij een kind zien waarbij alles nét anders lijkt te werken.” Want uiteindelijk draait het volgens haar om één ding. “Als we beter begrijpen wat een kind nodig heeft, kunnen we voorkomen dat gezinnen onnodig vastlopen. Minder vooroordelen, meer begrip en passende ondersteuning maken de opvoeding niet gemakkelijk, maar wel een stuk draaglijker.”

Geschreven door Lisette Gerbrands

Als moeder van twee zoons van 7 en 3 jaar ziet Lisette (1985) dagelijks hoe groot de afstand kan zijn tussen theorie en praktijk. Die ervaring neemt ze mee in haar werk, waarin journalistieke nieuwsgierigheid en herkenbare verhalen samenkomen. Met haar achtergrond in Communicatie schrijft ze vanuit Den Bosch verhalen die laten zien dat er niet één juiste aanpak bestaat. Ze biedt ouders herkenning, nuance en perspectief in een fase van het leven waarin vragen vaak belangrijker zijn dan antwoorden.