Clarine Corstens Tiener vandaag, 09:03

Leestijd: 6 minuten

Psycholoog over brutaal tienergedrag: deze vragen helpen als je kind je rode knop indrukt

Een rollend oog, een diepe zucht, een middelvinger of gewoon helemaal geen reactie wanneer je voor de derde keer vraagt of die tas uit de gang kan: soms weet je puber precies de juiste rode knop te vinden. Dat merkt ook Clarine Corstens, GZ-psycholoog met bijna 25 jaar ervaring in de GGZ en moeder van vier kinderen. In deze column vertelt zij hoe je voorkomt dat zo’n moment escaleert en je tegelijkertijd dichtbij en duidelijk blijft.

Jongeren mogen steeds meer vertellen wat ze voelen en denken. Dat is een groot goed. Het betekent alleen ook dat wij ons als ouders moeten verhouden tot scheldwoorden en soms ronduit brutaal gedrag. Hoe blijf je dan een anker, zonder jezelf weg te cijferen?

Bij mij wordt er dan iets aangeraakt. “Doe normaal. Wat een brutaliteit. Hoe durf je?” En als ik slecht heb geslapen, mijn hoofd al vol zit of voor de vierde keer die dag over een berg wasgoed struikel, kan zoiets me werkelijk tot waanzin drijven.

Jongeren van nu zijn mondiger dan veel ouders vroeger mochten zijn. Ze krijgen meer ruimte om te praten over hun gevoelens, gedachten, grenzen, hun binnenwereld. En gelukkig maar. We vragen onze kinderen hoe het met hen gaat, nemen hun gevoelens serieus en willen dat ze voor zichzelf leren opkomen.

Dat is een groot goed. De keerzijde is dat wij ons ook tot die mondigheid moeten verhouden. Want wat doe je als je kind niet alleen vertelt wat het denkt, maar zich daar naar jouw waarden respectloos opstelt? Een pedagogische tik of de boodschap “omdat ik het zeg” past voor de meeste ouders niet meer. Maar hoe begrenzen we dit dan wel?

Waarom tienergedrag ouders zo kan irriteren

Wie met tieners woont, kent waarschijnlijk het gevoel dat hun prioriteiten soms de prioriteiten van het hele gezin lijken te moeten worden. Ze willen lunchen op een onmogelijk tijdstip, je vindt dagelijks een spoor van spullen door je huis en ze gaan ervan uit dat de wasafdeling 24 uur per dag alert is op hun sport-, les- en uitgaansrooster. Ondertussen verwachten ze een lift bij regen, hoezo zijn er geen noodles, terwijl jij nog in de tosti-fase zat en verwachten ze onmiddellijk antwoord op iedere vraag of tikkie op de app.

En als jij daar iets van zegt, krijg je misschien een zucht, een snauw of helemaal geen reactie. Natuurlijk gaat ouderschap over grenzen stellen. Over duidelijk zijn, houvast bieden en een anker zijn wanneer je kind zelf alle kanten op beweegt. Zodat jouw kind kan groeien naar een zelfstandige volwassene, met een aardige dosis zelfvertrouwen en met grenzen in het leven kan omgaan. Maar het gaat óók over omgaan met wat het gedrag van je kind bij jou oproept.

Want ook bij deze psycholoog gebeurt er iets vanbinnen, zodra mijn kind een van mijn rode knoppen indrukt.

Een ‘rode knop’ geeft bijna garantie op een reactie

Een rode knop is gedrag of een uitspraak die bij jou eigenlijk werkt als een reactieversneller.

Je kind rolt met zijn of haar ogen en jij voelt instant irritatie. Je dochter zegt: “Jij begrijpt er echt helemaal niks van” en je begint uit te leggen hoeveel je juist voor haar doet. Je zoon negeert je (en zet zijn koptelefoon op) en je herhaalt je boodschap steeds harder, langer en minder vriendelijk.

Een rode knop geeft bijna 100 procent garantie op emotie, garantie op een reactie en garantie op jouw volle aandacht. Sommige knoppen raken gevoeliger afgesteld als je moe, bezorgd of te druk in je hoofd bent. Andere raken aan waarden die voor jou belangrijk zijn. Respect bijvoorbeeld, eerlijkheid, rekening houden met elkaar of het belang van onderwijs.

En soms weet een van mijn zoons precies dat kwetsbare stukje in mij te raken. Voor hij het weet, en voor ik het doorheb, heeft hij honderd procent garantie op een reactie. Dat is nu net waar het over gaat.

Waarom brutaal tienergedrag meestal niet persoonlijk bedoeld is

Een kind drukt niet op jouw rode knop om jou persoonlijk te pesten of bewust het leven zuur te maken. Achter grote woorden en onuitstaanbaar gedrag zit vaak een boodschap waarvoor je kind de woorden (nog) niet heeft.

Misschien voelt hij zich afgewezen, overvraagd of niet gehoord. Misschien schaamt zij zich, voelt ze zich schuldig of is ze bang om te falen. Misschien wil je kind zeggen:

• Je behandelt mij als een kleuter.
• Ik ben bang dat het me niet lukt.
• Zie je dan niet dat ik het moeilijk heb?
• Ik weet het zelf ook niet.

Daar rechtstreeks over praten kan kwetsbaar zijn. Een zucht, een middelvinger of een grote mond is dan soms een makkelijkere weg. Zeker als je kind weet dat het daarmee gegarandeerd jouw aandacht krijgt, ook al heeft die strategie soms een averechts effect.

Dat maakt het gedrag niet ineens acceptabel. Begrijpen wat gedrag vertelt, betekent niet dat je alles goedkeurt. Je kunt begrenzen én nieuwsgierig blijven: “Ik zie dat je ontzettend boos bent en ik wil graag horen wat er aan de hand is. Die middelvinger vind ik niet oké. Ik kom er later nog even op terug.” Warm én stevig dus.

Waarom je bij een boze tiener beter later kunt reageren

Het lastige is dat we die rustige, wijze reactie meestal pas bedenken als we zelf weer zijn afgekoeld. Midden in een escalatie nemen emoties het gemakkelijk over. Je hoeft dan ook niet alles onmiddellijk op te lossen. Je mag stoppen, even ademhalen en afstand nemen. Je kunt zeggen: “Ik merk dat dit me erg raakt. Ik kom hier later op terug.”

Dat is geen zwakte en ook geen weglopen voor de opvoeding. Het is zelfcontrole. Je voorkomt dat jouw eerste emotie bepaalt wat je doet of zegt. Oftewel: smeed het ijzer als het koud is.

Later kun je terugkomen op twee verschillende vragen: 1) Wat wilde mijn kind eigenlijk duidelijk maken? 2) En welke grens wil ik stellen aan de manier waarop dat gebeurde? Zo voorkom je dat alle aandacht uitgaat naar de middelvinger, terwijl de boodschap erachter volledig uit beeld verdwijnt.

6 vragen om je eigen rode knoppen als ouder te herkennen

Mijn pleidooi aan ouders is daarom: leer je eigen rode knoppen herkennen en erkennen. Niet om nooit meer geraakt te worden. Dat is onmogelijk. Wel om te voorkomen dat iedere druk op de knop automatisch jouw reactie bepaalt.

Vraag jezelf af:

• Welk gedrag van mijn kind maakt mij onmiddellijk boos, onzeker of machteloos?
• Welke gedachte schiet dan door mijn hoofd?
• Raakt dit gedrag aan een belangrijke waarde of aan iets uit mijn eigen geschiedenis?
• Zou ik na een goede nacht slaap hetzelfde reageren?
• Wat probeert mijn kind mij mogelijk te vertellen?
• Hoe kan ik begrenzen zonder de verbinding kwijt te raken?

Wanneer je jouw rode knoppen beter kent, ontstaat er ruimte tussen wat je kind doet en hoe jij reageert. Ruimte om te vertalen wat er achter het gedrag zit. Ruimte om aan te sluiten, zonder jezelf of je grenzen kwijt te raken.

Want tieners willen vaak heel graag dat je dichtbij bent, zolang je maar niet té dichtbij komt. Ze hebben jouw aanwezigheid nodig, én genoeg ruimte om te kunnen muiten, oefenen en rebelleren. Ouders hoeven daarbij niet alles goed te doen. We hebben vooral knoppen nodig waaraan we wél kunnen draaien. Zodat we iets meer regie ervaren in die ingewikkelde dans van vasthouden en loslaten.

En zodat we kunnen onthouden: niet alles wat persoonlijk voelt, is persoonlijk bedoeld.

Meer weten en ontdekken wat jouw rode knoppen zijn en wat ze kunnen betekenen? Download gratis de Rode Knoppen Gids van Corstens & Co.

Verbonden expert

Clarine Corstens

GZ-psycholoog, gezins- en relatietherapeut en trainer Verbindend Gezag

Clarine Corstens is GZ-psycholoog, gezins- en relatietherapeut en trainer Verbindend Gezag. Met haar bedrijf Corstens & Co ondersteunt zij ouders van tieners met psychische problemen, en traint zij professionals in het gedachtegoed Geweldloos Verzet | Verbindend Gezag. »

• Psycholoog over brutaal tienergedrag: deze vragen helpen als je kind je rode knop indrukt
• GZ-psycholoog: ‘Broers en zussen van een kind met een eetstoornis verdwijnen vaak naar de achtergrond’
• GZ-psycholoog Clarine Corstens: ‘De zomervakantie maakt een eetstoornis vaak juist luider’

Reacties