Linne van Straten Tiener vandaag, 13:02

Leestijd: 6 minuten

Arbeidspsycholoog ziet hetzelfde patroon steeds vaker: 5 signalen die jaren vóór een burn-out beginnen

Het zijn vaak niet de kinderen waar ouders zich direct zorgen over maken. Juist de leerling met goede cijfers, een volle agenda en weinig problemen kan jarenlang ongemerkt op zijn tenen lopen. Arbeids- en organisatiepsycholoog Linne van Straten ziet die patronen steeds vaker terug. Volgens haar begint een burn-out zelden bij de uitval zelf, maar veel eerder.

“Burn-out begint zelden op de dag dat een jongere uitvalt. Als arbeids- en organisatiepsycholoog zie ik dat de eerste signalen er meestal jaren eerder al waren, alleen noemden we ze toen anders.

De jongen die alles op orde leek te hebben

Een paar maanden geleden zat er een jongen van zeventien tegenover me. Goede cijfers, captain van zijn voetbalteam, bijbaantje in de supermarkt, en volgens iedereen om hem heen “gewoon een topper”. Hij was er omdat hij ’s ochtends zijn bed niet meer uit kwam. Niet uit luiheid, zei hij er meteen achteraan, bijna verontschuldigend. Het was meer dat alles ineens te zwaar woog.

Wat me bijbleef was één zin. “Ik heb het gevoel dat ik al jaren harder moet rennen om op dezelfde plek te blijven.” Hij was zeventien. En hij beschreef precies wat ik volwassen medewerkers hoor zeggen vlak voordat ze omvallen.

Burn-out begint meestal veel eerder

Daar begon mijn fascinatie voor dit onderwerp. Niet bij de uitval zelf, maar bij de vraag: hoe lang loopt zo’n kind al op zijn tenen voordat iemand het doorheeft? Want als ik met ouders terugkijk, blijkt bijna altijd dat de signalen er waren. Ze waren alleen zo normaal geworden dat niemand ervan opkeek.

Ik geloof niet zo in lijstjes die precies voorspellen welk kind later uitvalt. Wel wil ik je laten zien waar ik zelf naar kijk, en waarom dat soms iets anders is dan je zou denken.

Het kind dat nooit echt ‘uit’ staat

Sommige kinderen lijken voortdurend in de ‘aan’-stand te staan. School, sport, vrienden, de telefoon die nooit echt weg is, plannen voor later — zelfs op de bank zijn ze nog bezig met wat er nog moet. Als ouder zie je een betrokken, ambitieus kind, en dat is het ook. Maar ik ben voorzichtig geworden met die bewondering. Want een kind dat nooit echt tot stilstand komt, leert op den duur niet meer hoe rust voelt. En wat je niet kent, ga je later ook niet opzoeken.

Waarom rust niet hetzelfde is als op de bank liggen

Dat raakt aan iets wat ik vaak terugzie: het lichaam rust uit, maar het hoofd niet. Een tiener kan een hele middag op de bank liggen en toch geen seconde echt vrij zijn — omdat hij ondertussen meekijkt met wat iedereen online aan het doen is. Herstel is meer dan even niks doen. Het is even niet bereikbaar hoeven zijn.

Perfectionisme lijkt soms op motivatie

Het kind dat alles op tijd inlevert, hoge cijfers haalt en nooit gedoe veroorzaakt, krijgt complimenten. Logisch. Maar ik ben dat gedrag anders gaan lezen. Soms zit er motivatie achter. En soms zit er angst achter: angst om fouten te maken, om iemand teleur te stellen, om niet genoeg te zijn. Die twee voelen voor de buitenwereld identiek, maar ze lopen heel verschillend af. Juist de kinderen die nooit een probleem vormen, zijn degenen die ik later soms terugzie.

Moe zonder duidelijke oorzaak

Een kind dat structureel moe is en bij wie lichamelijk niets te vinden is, krijgt al snel het etiket ‘puber’ opgeplakt. En vaak klópt dat ook — pubers én moeheid horen nu eenmaal bij elkaar. Maar mentale vermoeidheid voelt anders dan gewoon te weinig geslapen hebben. Jongeren beschrijven het als moe wakker worden, nergens zin in hebben, het gevoel dat alles moeite kost. Als dat weken aanhoudt, en als zelfs de dingen die vroeger energie gáven nu vooral voelen als iets dat ‘moet’, dan word ik alert.

Wanneer alles als een verplichting gaat voelen

Dat laatste vind ik eerlijk gezegd een van de duidelijkste signalen. Een gezond kind heeft dingen waar het van oplaadt. Wanneer hobby’s, vrienden en uitjes allemaal in dezelfde categorie ‘verplichting’ zijn beland, is er onderweg iets verschoven dat aandacht verdient.

Het kind dat te veel verantwoordelijkheid draagt

Tot slot een type dat we vaak prijzen: het kind dat verantwoordelijk is. Voor school, voor vrienden, voor de sfeer thuis, voor van alles eigenlijk. Het oogt volwassen, en als ouder ben je er stiekem trots op. Maar een kind hoort niet voortdurend de verantwoordelijkheid voor iedereen op zich te nemen. Soms is dat ‘volwassen’ gedrag namelijk geen kracht, maar een kind dat ergens heeft geleerd dat het pas mag ontspannen als alles en iedereen om hem heen in orde is.

Warmte alleen is niet altijd genoeg

Als ik dit alles op een rij zet, valt me één ding op. We geven kinderen tegenwoordig veel warmte. Maar het zwaarst voor een kind is zelden de druk zelf — het zwaarst is warmte zonder richting, druk zonder iemand die zegt: het hoeft even niet. Veel zorg, weinig houvast: dat blijkt de combinatie waar een kind onder bezwijkt, niet de inspanning op zich.

En dan komen we terug bij die jongen van zeventien. Bij het gevoel dat je steeds méér moet doen om genoeg te zijn. Dat gevoel ontstaat zelden door ouders, dat wil ik echt benadrukken. Het ontstaat in een wereld waarin alles zichtbaar is, waarin vergelijken een tik op je scherm is en waarin presteren de norm lijkt. Ouders maken dat niet. Maar ze zijn er wél, en dat blijkt keer op keer het verschil te maken.

Wat ouders wél kunnen doen

Het goede nieuws: je hoeft dit niet op te lossen. Sterker nog, dat kun je niet, en het is ook niet jouw taak. Wat je wel kunt doen is iets dat lastiger is dan het klinkt. Wij willen als ouder het beste voor ons kind, en juist daarom slikken we soms de vraag in die pijn zou kunnen doen. We vragen naar het rapport, niet naar hoe het echt gaat. Naar de wedstrijd van zaterdag, niet naar waarom hij er eigenlijk geen zin meer in had.

Maar ongemakkelijke vragen stellen over gevoelens hoort er soms bij. Niet om je kind te belasten, die angst is precies waarom we het nalaten, maar omdat een kind dat nooit gevraagd wordt hoe het van binnen zit, leert dat die binnenkant er blijkbaar niet toe doet. “Waar krijg je eigenlijk energie van?” “Wanneer voel je je leeg?” “Wat vind je stiekem moeilijk?” Dat zijn geen makkelijke vragen. Ze kunnen een stilte opleveren waar je niet goed raad mee weet. Maar het ongemak is van jou om te dragen, niet van je kind.

Want jij bent vaak de eerste die merkt dat er iets schuift. Eerder dan de school, eerder dan de huisarts, eerder dan het kind het zelf onder woorden kan brengen. En misschien is dat ook de vraag die we vaker zouden moeten stellen, niet ‘wat is er mis met dit kind?’, maar: waar reageert het eigenlijk op? Burn-out begint niet op de dag van de uitval. Het begint veel eerder. En juist daar, in die vroege jaren, zit jouw ruimte om het verschil te maken.”

Musthaves van deze zomer volgens de redactie:

Verbonden expert

Linne van Straten

Arbeids- en organisatiepsycholoog | Auteur van Generatie Burn-out

Linne van Straten is arbeids- en organisatiepsycholoog, ondernemer, auteur en moeder van vier kinderen. Al ruim twintig jaar helpt zij mensen en organisaties bij vraagstukken rondom werkdruk, stress, verzuim en mentale gezondheid. Tijdens haar werk zag zij een ontwikkeling die haar niet meer losliet: steeds meer jongeren lopen vast voordat hun volwassen leven goed en wel begonnen is. »

• Arbeidspsycholoog ziet hetzelfde patroon steeds vaker: 5 signalen die jaren vóór een burn-out beginnen

Geschreven door Linne van Straten

Linne van Straten is arbeids- en organisatiepsycholoog, ondernemer, auteur en moeder van vier kinderen. Al ruim twintig jaar helpt zij mensen en organisaties bij vraagstukken rondom werkdruk, stress, verzuim en mentale gezondheid. Tijdens haar werk zag zij een ontwikkeling die haar niet meer losliet: steeds meer jongeren lopen vast voordat hun volwassen leven goed en wel begonnen is.