Ruth Smeets Kinderen vandaag, 11:02

Leestijd: 5 minuten

Psycholoog waarschuwt: 7 signalen van faalangst bij eindexamens die ouders vaak missen

De boeken liggen open en de prestatiedruk loopt op: eindexamens gaan gepaard met een flinke dosis spanning. Wat je ook zegt of doet, je kind lijkt alleen maar onrustiger te worden. Hoort dit erbij of is er meer aan de hand?

De examenperiode is voor veel middelbare scholieren een spannende periode. Het voelt alsof alles van deze weken afhangt. Gezonde zenuwen horen erbij, maar wat als angst het overneemt? Leerlingen kunnen daardoor belanden in een negatieve spiraal, met verlammende stress en slapeloze nachten.

Als ouder wil je je kind zo goed mogelijk steunen in deze intense periode. Hoe doe je dat? Hoe herken je faalangst? En hoe ga je om met deze intense stress en prestatiedruk?

Tips van de expert

Mirjam de Nijs is kinder- en familiepsycholoog en cognitief gedragstherapeut. In haar eigen praktijk You&Me Psychologie werkt ze samen met gezinnen om patronen te begrijpen die invloed hebben op gedrag, emoties en relaties binnen het gezin.

Wanneer wordt spanning te veel?

“Gezonde spanning helpt om te presteren: je bent alerter, kunt je beter concentreren en na afloop zakt de spanning weer. Bij faalangst gebeurt juist het tegenovergestelde. De spanning slaat door, waardoor je blokkeert, negatief gaat denken en minder goed kunt functioneren.

Belangrijk is dat faalangst meestal niet pas ontstaat bij examens. Iemand worstelt er vaak al langer mee, maar in de examenperiode wordt het extra zichtbaar. Examens werken als een vergrootglas: onzekerheid, perfectionisme en gevoeligheid voor beoordeling worden ineens veel sterker.

Heeft mijn kind faalangst?

Ouders kunnen faalangst herkennen aan signalen zoals veel piekeren en twijfelen, slecht slapen, uitstelgedrag of juist dwangmatig veel leren, prikkelbaarheid of terugtrekken, lichamelijke klachten zoals hoofdpijn of buikpijn, en black-outs tijdens toetsen.

Deze spanning beperkt zich niet alleen tot het kind, maar heeft invloed op het hele gezin. Er ontstaat meer focus op presteren, er is minder ontspanning en ouders gaan, heel begrijpelijk, meer sturen en controleren. Juist die wisselwerking versterkt stress vaak.

Merk je dat spanning blijft hangen en invloed heeft op het dagelijks functioneren? Dan is er meestal meer aan de hand dan alleen ‘gewone spanning’.

Wat zijn de oorzaken van faalangst?

Faalangst ontstaat door een combinatie van factoren. Bij het kind zelf spelen vaak perfectionisme en onzekerheid. Maar het is te simpel om het alleen daaraan toe te schrijven. Faalangst ontwikkelt zich vaak door onze interacties onderling. Verwachtingen spelen een grote rol, of deze nu worden uitgesproken of niet. Net als de druk vanuit school en de maatschappij.

We denken vaak dat het probleem ligt bij het kind, maar faalangst ontstaat in de wisselwerking tussen kind, gezin en omgeving. Precies daar ligt dus ook een deel van de oplossing.

Hoe help ik mijn kind met faalangst?

Als ouder kun je een kind helpen door rust en structuur te bieden. Leg de nadruk op inzet in plaats van enkel op resultaat. Laat je kind merken dat je vertrouwen hebt en help bij het creëren van goede omstandigheden voor voldoende slaap, pauzes en beweging.

Benadrukken hoeveel druk er op de examens ligt, werkt juist averechts. Net als constant controleren, vergelijken met anderen en het bagatelliseren van stress. Hoe je je als ouder in deze periode gedraagt, bepaalt hoe je kind omgaat met spanning.

Hoe je je als ouder in deze periode gedraagt, bepaalt hoe je kind omgaat met spanning.

Kinderen stemmen voortdurend af op de spanning om zich heen. Juist daarom is het zo belangrijk dat je als ouder niet alleen focust op de examens. Probeer het gesprek aan te gaan door je kind autonomie en vertrouwen te geven. Onderzoek samen wat helpend is en wat niet.

Sommige ouders willen per se samen een planning maken. Maar als een kind dit niet wil, wordt het een strijd en geeft dat extra stress. Bespreek daarom wat de opties zijn, stel dingen voor, maar push niet. Laat de verantwoordelijkheid zoveel mogelijk bij je kind.

Hoe praat ik met mijn kind over faalangst?

Het is belangrijk om niet meteen in oplossingen te schieten. Stel open vragen zoals: ‘Hoe is deze periode voor je?’ en ‘Hoe gaat het leren?’ Luister vervolgens zonder oordeel. Door te benoemen wat je ziet (‘Ik merk dat je gespannen bent’), geef je erkenning zonder het groter te maken. En door niet alles te willen oplossen geef je de boodschap dat je vertrouwen hebt in je kind en dat hij of zij dit zelf aankan.

Ook is het helpend om eigen ervaringen te delen. Vertel bijvoorbeeld hoe jij vroeger omging met spanning. Dat maakt het gesprek gelijkwaardiger en laat zien dat spanning normaal is. Nuance is hierbij wel belangrijk: het gesprek gaat over verbinden, niet over vergelijken of relativeren. Zeg bijvoorbeeld: ‘Ik vond dit vroeger ook spannend en ik weet nog hoe dat voelde.’ Zo ontstaat er ruimte, zonder extra druk.

Professionele hulp voor faalangst

Niet elke vorm van faalangst vraagt om professionele hulp. In veel gevallen hoort spanning bij deze fase en kunnen jongeren, met steun van hun omgeving, leren om hiermee om te gaan.

Het is belangrijk om verder te kijken als een kind echt vastloopt. Dit merk je wanneer de angst het functioneren belemmert, bijvoorbeeld als leren niet meer lukt of als een kind blokkeert tijdens een toets. Ook aanhoudende slaapproblemen, lichamelijke klachten, steeds sterkere negatieve gedachten en steeds minder zelfvertrouwen zijn alarmsignalen voor hulp.

Het gaat daarbij niet alleen om de aanwezigheid van spanning, maar om de impact ervan en de vraag of een kind er nog doorheen kan bewegen. Vaak ligt er al veel kracht in het gezin zelf. Door anders om te gaan met verwachtingen, meer rust en veiligheid te creëren en het gesprek op een open manier te voeren, kan er al veel veranderen.

Pas als dat onvoldoende helpt of wanneer er onderliggende problematiek speelt, zoals een kwetsbaar zelfbeeld of bredere angstklachten, is het zinvol om professionele hulp in te schakelen. Faalangst is goed behandelbaar, maar hoeft niet altijd een probleem te zijn. Soms hoort het bij de ontwikkeling van een kind.”