Lisette Gerbrands Ouders vandaag, 13:02

Leestijd: 10 minuten

Therapeut: aan deze signalen merk je dat een jong kind rouwt om een overleden ouder

Relatie- en systeemtherapeut en oprichter van Praktijk de Liefde Joey Steur ziet dat baby’s en peuters de dood nog niet begrijpen, maar het verlies van een ouder wel degelijk voelen. Slecht slapen, driftbuien of weer bedplassen kunnen signalen zijn van rouw zonder woorden.

Als een ouder plotseling overlijdt, staat het leven van een gezin in één klap stil. Maar voor een baby of peuter is de dood nog een onbegrijpelijk begrip. Toch merkt zo’n jong kind onmiddellijk dat er iets niet klopt. Steur vertelt wat een jong kind nodig heeft na het verlies van een ouder, en waarom juist de kleinste, voorspelbare dingen dan zo belangrijk worden.

Een stem die ’s ochtends altijd ‘goeiemorgen’ zei. Een vertrouwde geur. Armen die je optilden en je net iets anders vasthielden dan ieder ander. Voor een baby of peuter zijn het geen bewuste herinneringen, maar vertrouwde patronen die veiligheid geven. En dan zijn ze er plotseling niet meer. “Een klein kind begrijpt de dood niet, maar het merkt hem wel,” zegt Steur. “Niet met het hoofd, maar met het lijf.”

Zo laat een baby of peuter zien dat hij rouwt

Een baby van acht maanden weet niet wat sterven betekent. Maar hij voelt dat de stem die er altijd was, niet meer klinkt. En hij voelt ook dat de mensen die er nog wel zijn, veranderd zijn. De achterblijvende ouder ademt anders, houdt anders vast, is misschien stiller of juist gehaaster. “Kinderen lezen dat feilloos af. Ze weten niet wat er is, maar ze weten dát er iets is.” Dat kan zich uiten op manieren die op het eerste gezicht weinig met verdriet te maken lijken te hebben. Een peuter die opeens weer in bed plast. Een kind dat niet meer alleen naar de wc durft. Buikpijn, driftbuien, slecht slapen of ineens veel meer huilen. “Dat is geen gedragsprobleem. Dat is rouw die nog geen woorden heeft.”

Waarom voorspelbaarheid zo belangrijk is na het overlijden van een ouder

Voor jonge kinderen is hechting nauw verbonden met voorspelbaarheid. Een kind stelt, zonder woorden, steeds opnieuw dezelfde vraag: als ik je nodig heb, kom je dan? “Als het antwoord meestal ja is, ontstaat vertrouwen. Maar als een van de mensen die altijd ja zei ineens niet meer komt, wordt dat antwoord onzeker.”

Toch betekent het verlies van een ouder niet automatisch dat de hechting van een kind beschadigd raakt. Hechting zit volgens Steur niet in één persoon, maar in een heel netwerk. Een opa, oma, vaste juf, buurvrouw of oom kunnen allemaal bijdragen aan dat gevoel van veiligheid. “Wat een kind na zo’n verlies vooral nodig heeft, is dat de mensen die er nog zijn voorspelbaar blijven. Bijna saai, zou je kunnen zeggen.”

Dus: op dezelfde tijd naar bed. Dezelfde juf die het kind ’s ochtends opvangt. Dezelfde oma die op woensdag komt. Hetzelfde liedje voor het slapen. “Voorspelbaarheid is troost voor een klein kind.” Dat betekent ook dat extra behoefte aan nabijheid heel normaal kan zijn. Een kind dat opeens aan het been van de ouder hangt bij de opvang. Of steeds komt controleren of papa of mama er nog is. “Er is één keer iemand weggegaan die niet terugkwam. Dan is het logisch dat een kind extra vaak wil checken: ben jij er nog?”

Kan een jong kind zich een overleden ouder later nog herinneren?

Voor ouders kan er na het overlijden een pijnlijke vraag ontstaan: zal mijn kind later nog weten wie zijn vader of moeder was? Bewuste herinneringen, waarbij je een gebeurtenis als het ware als een filmpje kunt terughalen, ontstaan bij de meeste kinderen pas rond het derde of vierde levensjaar. Maar dat betekent niet dat alles daarvoor verdwijnt. “Alles wat daarvoor gebeurt, wordt op een andere manier opgeslagen,” vertelt Steur. “Niet zozeer als een verhaal, maar als gevoel. Hoe het voelde om vastgehouden te worden. De klank van een stem. Het ritme waarin iemand met je liep.” Dat kan troostend zijn voor ouders die bang zijn dat hun kind de overleden ouder helemaal zal vergeten.

En ouders kunnen hun kind bovendien helpen om later een eigen beeld van die vader of moeder te vormen. Door foto’s niet weg te stoppen, maar juist zichtbaar te maken. Door verhalen te vertellen en door herinneringen te delen. “Je kunt zeggen: ‘Jouw papa lachte precies zoals jij nu lacht.’ Zo bouw je samen aan het verhaal van die ouder.” Juist het zwijgen kan ingewikkeld zijn. Niet omdat volwassenen het kind bewust iets willen onthouden, maar omdat ze bang zijn het verdriet opnieuw op te roepen. “Maar het kind is het niet vergeten. Het loopt de hele dag met die steen in zijn maag rond en merkt dat niemand erover durft te praten.”

Mag je huilen waar je kind bij is?

Ook voor de achterblijvende ouder is rouwen een enorme opgave. Die ouder moet zelf overeind zien te blijven en tegelijkertijd zorgen voor een kind dat zijn of haar wereld ook kwijt is. “Eerlijk? Dat gaat niet altijd,” zegt Steur. “Er zijn dagen dat je op de badkamervloer zit terwijl beneden de televisie aanstaat. En dat is dan wat je te bieden hebt.” Hij ziet vaak dat ouders zichzelf in zo’n periode enorm onder druk zetten. Ik moet er zijn voor mijn kind, ik mag niet instorten.

Maar een kind heeft geen perfecte of altijd sterke ouder nodig, zegt hij. Het heeft een aanwezige ouder nodig. “Iemand die er is, ook als die er niet helemaal is.” Daarbij zijn juist de praktische dingen belangrijk. Brood op tafel. Naar bed gaan. Op tijd op school zijn. En om kwart over drie bij het hek staan. “Voor een kind dat de grond onder zich voelde wegzakken, is dat hek om kwart over drie een bewijs dat de wereld nog werkt.”

En ja, ouders mogen huilen waar hun kind bij is. Sterker nog: emoties verbergen helpt een kind niet per se. “Kinderen voelen het toch. Het probleem ontstaat als wat ze zien en wat ze horen niet bij elkaar passen.” Een ouder die met tranen aan tafel zit en zegt: ‘Ik ben verdrietig omdat ik papa mis. Het komt niet door jou. En straks gaat het weer wat beter’, geeft een kind belangrijke informatie. Dit is wat je ziet, dit is niet jouw schuld. En deze storm gaat weer liggen.

Het verschil zit volgens Steur tussen delen en overspoelen. “Delen is: jij huilt, je kind ziet het en jij blijft de ouder. Overspoelen is: jij huilt en je kind gaat jou troosten, jouw stemming peilen en jou redden. Dat is te zwaar.” Soms zijn juist de kinderen die opvallend weinig verdriet laten zien daarom reden om extra goed op te letten. Het kind dat opeens heel braaf wordt, iedereen helpt en zich vooral druk maakt om hoe het met de anderen gaat. “Die kinderen maken me het meest ongerust. Iedereen zegt hoe knap ze het doen, terwijl niemand ziet dat ze hun eigen kindertijd aan het inleveren zijn.”

Waarom je de overleden ouder juist wél moet blijven noemen

Niet alleen ouders hebben een rol. Ook familie, school en andere vertrouwde volwassenen kunnen een kind helpen om zich opnieuw veilig te voelen. Het begint volgens Steur vaak heel eenvoudig: door het verlies niet uit de weg te gaan. Een juf die bij de deur op haar hurken gaat zitten en zegt: ‘Ik weet dat je vader is overleden. Als je vandaag even de gang op wilt, mag dat. Je hoeft niks te zeggen.’

Zo’n zin kan veel betekenen. “Wat er vaak misgaat, is dat volwassenen erover zwijgen omdat ze bang zijn het kind eraan te herinneren. Alsof het kind het even vergeten was.” Maar een kind dat rouwt, hoeft niet voortdurend over de overleden ouder te praten. Het moet alleen weten dat het mág. Een foto op de kast. Samen een kaars aansteken op de verjaardag. Opa die iedere woensdag komt. De oom die meegaat naar voetbal. Even samen naar het graf. “Rituelen zijn voor kinderen geen bijzaak. Ze zijn het bewijs dat het leven doorgaat en dat er mensen zijn die blijven komen.”

Ieder kind rouwt anders na het verlies van een ouder

Geen enkel kind reageert hetzelfde op het verlies van een ouder. Sommige kinderen huilen veel, andere kinderen lijken snel weer te spelen. Sommigen worden angstig of teruggetrokken, anderen zoeken juist voortdurend contact. Volgens Steur is er daarom niet één manier waarop rouw eruit hoort te zien. “Het is bijna nooit alleen de zwaarte van het verlies die bepaalt hoe een kind zich ontwikkelt. En het gaat vooral om wat er daarna gebeurt.” Een stabiele volwassene kan daarbij een enorm verschil maken. Iemand bij wie een kind terechtkan zonder eerst te hoeven inschatten of het wel uitkomt. “Eén. Dat kan al zoveel betekenen.”

Ook openheid, dagelijkse structuur en ruimte om kind te blijven zijn belangrijk. Want soms nemen kinderen na een overlijden ongemerkt een rol over die eigenlijk niet bij hen hoort. Het meisje dat gaat koken en iedereen troost. De jongen die zich de ‘man in huis’ gaat voelen. “Zorgen voor de ouder is zorgen voor het kind,” zegt Steur. “Een ouder die zelf ergens gedragen wordt, is een van de sterkste beschermende factoren voor een kind.” Hulp aannemen is daarom geen teken dat je het niet aankunt. Een buurvrouw die aanbiedt om iedere dinsdag te koken, mag dat gewoon doen. Of je zus die een middag op de kinderen wil passen, hoeft niet eerst overtuigd te worden. “Zorgen voor jezelf is in dit geval geen luxe voor later. Het is een deel van de zorg voor je kind.”

Wanneer heeft een rouwend kind professionele hulp nodig?

Bij kinderen verloopt rouw bovendien zelden in een rechte lijn. Ze kunnen hartverscheurend huilen om papa en vijf minuten later vragen om een koekje. Dat is geen ongevoeligheid. “Een klein hart kan het verdriet alleen in kleine slokjes aan.” Verdriet kan bovendien nog jaren in verschillende vormen terugkomen. Een verjaardag. De eerste schooldag. Een moment waarop een kind andere vaders met hun kinderen ziet, een overgang naar een nieuwe levensfase.

Pas wanneer een kind langere tijd vast lijkt te lopen, wordt het volgens Steur belangrijk om professionele hulp te zoeken. Denk aan weken of maanden nauwelijks spelen, niet meer naar school willen, geen plezier meer hebben, aanhoudende lichamelijke klachten, terugkerend bedplassen of een extreme angst dat ook de andere ouder zal overlijden. Ook dan hoeft een ouder niet te wachten tot het probleem groot genoeg is. “Als je het gevoel hebt dat je je kind kwijtraakt, wacht dan niet tot je het kunt onderbouwen.”

Die ene grote vraag

Je hoeft je kind niet tegen het verdriet te beschermen, en je hoeft het verdriet ook niet op te lossen. Je moet vooral helpen dragen. Door te blijven komen, te blijven luisteren en de naam van de overleden ouder te blijven noemen. Maar ook door foto’s te bewaren, verhalen te vertellen en vaste rituelen te creëren. Door te zorgen dat een kind, hoe klein ook, steeds opnieuw hetzelfde antwoord krijgt op die ene grote vraag: Als ik je nodig heb, kom je dan? “Rouw is iets van het hele systeem,” zegt Steur. “Je hoeft het niet alleen te kunnen. En je kind al helemaal niet.”

Musthave van deze herfst:

Een nieuw seizoen vraagt om fijne favorieten! Van degelijke regenlaarsen tot ons favoriete voorleesboek: deze vijf musthaves maken de herfst voor kinderen leuker, knusser en makkelijker.

Enfant regenlaarzen € 48,39 bij bol.com Bekijk product →

Trixie Kinderparaplu € 21,73 bij bol.com Bekijk product →

Waterdichte schooltas Eastpak € 59,90 bij bol.com Bekijk product →

Twee vechtende eekhoorntjes € 16,99 bij bol.com Bekijk product →

Happy Horse Konijn € 13,29 bij bol.com Bekijk product →

Geschreven door Lisette Gerbrands

Als moeder van twee zoons van 7 en 3 jaar ziet Lisette (1985) dagelijks hoe groot de afstand kan zijn tussen theorie en praktijk. Die ervaring neemt ze mee in haar werk, waarin journalistieke nieuwsgierigheid en herkenbare verhalen samenkomen. Met haar achtergrond in Communicatie schrijft ze vanuit Den Bosch verhalen die laten zien dat er niet één juiste aanpak bestaat. Ze biedt ouders herkenning, nuance en perspectief in een fase van het leven waarin vragen vaak belangrijker zijn dan antwoorden.

Reacties