Ard Nieuwenbroek Kinderen vandaag, 09:02

Leestijd: 5 minuten

Wat het verlies van een kind soms doet met broertjes en zusjes die achterblijven

Het overlijden van een kind is een van de zwaarste dingen die een ouder kan meemaken. Geen woord in het Nederlands beschrijft dat verlies volledig, en dat zegt al iets over hoe onbegrijpelijk het is. Veel ouders gaan daarna verder met het gezinsleven, krijgen misschien nog een kind, en doen hun uiterste best.

Toch kan het verlies, zonder dat iemand het wil of merkt, een stempel drukken op het kind dat erna komt. Of dat al in leven is. Dit artikel gaat over dat kind. Niet als verwijt aan ouders, maar als uitnodiging om iets te zien wat vaak onzichtbaar blijft.

Wat is een Elviskind?

Kinderen die geboren worden kort nadat een broertje of zusje is overleden, worden door ons een Elviskind genoemd. De naam verwijst naar Elvis Presley, wiens tweelingbroer Jesse een half uur voor hem doodgeboren werd. Elvis groeide op als enig kind, maar de lege plek van Jesse bleef zijn leven lang voelbaar. Hij bezocht regelmatig het graf van zijn broer en worstelde zichtbaar met schuldgevoel, depressies en verslavingen.

Ook kinderen die al leefden toen een broertje of zusje overleed, kunnen met vergelijkbare gevoelens te maken krijgen. Het gaat niet alleen om kinderen die erna geboren worden. In de wetenschappelijke literatuur wordt gesproken over een Replacement Child letterlijk vertaald: een vervangend kind. Die term klinkt hard, en dat voelen veel ouders ook zo. Geen enkele ouder wil bewust een kind “vervangen”. En toch: rouw werkt soms op manieren die we zelf niet sturen.

Een overleden kind kun je niet vervangen

Wanneer ouders een kind verliezen en nog niet volledig door hun verdriet en rouw heen zijn, dragen zij onbewust iets met zich mee. Een verlangen naar herstel. Een hoop dat de pijn minder wordt. En wanneer er dan een nieuw kind komt, kan dat kind zonder dat er iets slechts bedoeld wordt gaan voelen dat er meer van hem of haar verwacht wordt dan een kind kan geven.

De verwachting die nooit wordt uitgesproken

Die verwachting is niet uitgesproken. Geen enkele ouder zegt: “Jij moet de pijn van ons verlies wegnemen.” Maar een kind voelt subtiele signalen. Het merkt wanneer het nooit helemaal genoeg is. Het merkt dat er altijd een soort afwezigheid is in het gezin. En het gaat, heel begrijpelijk, zijn best doen om die leegte te vullen. Dat invullen lukt niet. En dat is niet het falen van het kind: het is simpelweg onmogelijk. Een levend kind kan een overleden kind nooit vervangen.

Hoe opgroeien in de schaduw eruit kan zien

Elviskinderen groeien soms op met het gevoel dat ze leven in de schaduw van iemand die er niet meer is. Dat kan zich op allerlei manieren uiten.

• Faalangst
  Een voortdurend gevoel dat wat je doet nooit goed genoeg is. Niet omdat ouders dat zeggen, maar omdat het kind van jongs af aan heeft geleerd dat er een onzichtbare lat hangt.
• Eenzaamheid
  Het gevoel er eigenlijk niet echt bij te horen, ook al is er een gezin om je heen.
• Moeite met zelfvalidatie
  De vraag “doe ik er écht toe?” die steeds terugkomt. Dit wordt ook wel moeite met zelfvalidatie genoemd: het vermogen om jezelf te bevestigen in wie je bent, onafhankelijk van wat anderen van je vinden of verwachten.
• Somberheid of destructief gedrag
  Soms uit de innerlijke strijd zich in gedrag dat van buitenaf moeilijk te begrijpen is.

Wanneer een kind voor zijn ouders gaat zorgen

Soms ontstaat er een heel hechte band tussen een Elviskind en zijn of haar ouders. Het kind blijft zorgzaam, blijft beschikbaar, blijft klein en in de kindrol, opdat ouders voor dit kind kunnen blijven zorgen. Dat voelt voor beide kanten vertrouwd en veilig. Maar het heeft een keerzijde. Ouders komen minder toe aan het verwerken van hun verdriet, omdat de continue zorg voor het kind dat opvult. Soms ook overbeschermend. Het kind leert zichzelf niet kennen als iemand die op eigen benen staat. Het ontwikkelt minder het gevoel: ik ben de moeite waard, gewoon omdat ik er ben.

Soms herkennen ouders zichzelf ineens

Vaak gebeurt er iets onverwachts wanneer ouders dit verhaal lezen: ze herkennen het niet alleen in hun kind, maar ook in zichzelf. Ze beseffen dat zij ooit ook zijn opgegroeid na het verlies van een broertje of zusje. Dat zij zelf ook, zonder het te weten, die onzichtbare last hebben meegedragen. Dat besef kan overweldigend zijn. Want plotseling liggen er twee lagen over elkaar: de eigen onverwerkte pijn van vroeger, en de zorg om het kind van nu. Wat het kind ervaart, raakt dan aan iets wat de ouder zelf nooit goed heeft kunnen plaatsen. Gedrag dat de ouder herkent, gevoelens die vertrouwd aanvoelen, maar waarvan de oorsprong nooit benoemd is geweest.

Als ook de ouder een Elviskind blijkt te zijn

Dit maakt de situatie complexer, maar het maakt haar ook begrijpelijker. Een ouder die zelf een Elviskind is, geeft soms onbewust door wat hij of zij zelf heeft meegekregen. Niet uit onwil, maar omdat het zo diep zit dat het nooit een naam had. Het doorbreken van dat patroon begint bij herkenning en die herkenning verdient net zoveel ruimte als die van het kind.

Waarom herkenning zo belangrijk is

Wanneer een Elviskind en of ouders hulp zoeken, bijvoorbeeld vanwege faalangst, somberheid of eenzaamheid, richten begeleiders zich vaak op die klachten. Dat helpt, maar het is duurzamer wanneer ook de diepere laag wordt aangekeken: het opgroeien in de schaduw van een overleden broertje of zusje.

Als blijkt dat ook de ouder zelf een Elviskind is, is het zinvol om beide verhalen naast elkaar te leggen. Niet om te vergelijken wie het zwaarder heeft gehad, maar om te zien hoe de twee verhalen elkaar raken en hoe ze elkaar, met de juiste begeleiding, kunnen loslaten. Voor ouders kan het al veel betekenen om te weten dat dit bestaat. Niet als schuld, maar als context. Als uitleg voor dingen die je misschien altijd al vaag aanvoelde maar niet kon benoemen.

Musthaves van deze zomer volgens de redactie:

Verbonden expert

Ard Nieuwenbroek

Sociaal pedagoog en contextueel therapeut

Ard is sociaal pedagoog en contextueel therapeut, vader van vier kinderen, drie bonuskinderen en opa van tien kleinkinderen. Hij weet uit eigen ervaring hoe waardevol, en soms ook hoe kwetsbaar, gezinsrelaties kunnen zijn. »

• Wat het verlies van een kind soms doet met broertjes en zusjes die achterblijven
• Pedagoog waarschuwt: dit zijn signalen dat een kind met goede cijfers toch faalangst heeft

Geschreven door Ard Nieuwenbroek

Ard is sociaal pedagoog en contextueel therapeut, vader van vier kinderen, drie bonuskinderen en opa van tien kleinkinderen. Hij weet uit eigen ervaring hoe waardevol, en soms ook hoe kwetsbaar, gezinsrelaties kunnen zijn.