Ruth Smeets Gezondheid vandaag, 11:00

Leestijd: 7 minuten

Zelfbeschadiging bij pubers: hoe reageer je als ouder? Orthopedagoog legt uit

Snijden, slaan, branden of haren uittrekken. Zelfbeschadiging bij je puber kan je als ouder laten schrikken. Hoe reageer je zonder het contact te verliezen en wanneer is professionele hulp nodig? J/M Ouders vroeg het aan orthopedagoog-generalist Kina Smit.

Wat verstaan we precies onder zelfbeschadiging bij pubers?

“Zelfbeschadiging is gedrag waarbij een jongere zichzelf bewust lichamelijk pijn doet of verwondt. Ik zie vaak dat jongeren zichzelf snijden met een scherp voorwerp, meestal in de armen of benen. Maar er zijn ook andere manieren, zoals zichzelf branden.”

Wat zijn de grootste misverstanden over zelfbeschadiging?

“Het is een misvatting dat iemand die zichzelf beschadigt ook dood wil. Dat is niet altijd zo. Zelfbeschadiging is vaak een manier om met heftige gevoelens om te gaan of om afleiding te zoeken als je veel nare gevoelens hebt. Daarvoor hoeft er niet altijd iets ergs gebeurd te zijn. Iemand kan depressief, sip of somber zijn zonder externe reden. De wond verdooft als het ware die andere gevoelens. Het kalmeert op een gekke manier.

Een ander misverstand is dat jongeren zichzelf beschadigen puur om aandacht te krijgen. Als een jongere op zo’n manier laat zien dat er iets is, moeten we dat altijd serieus nemen. Probeer het in de context te plaatsen van deze tijd. Zelfbeschadiging wordt veel meer dan vroeger gebruikt door jongeren en pubers. Wellicht hebben ze deze methode afgekeken van anderen. In sommige gevallen doen ze het misschien om bij een groep te horen, maar ook dan is het belangrijk om zelfbeschadiging serieus te nemen.”

Welke signalen kunnen ouders opmerken?

“Ouders schrikken soms van littekens, maar ze kunnen het ook merken wanneer hun kind steeds vaker lange mouwen draagt, zich alleen wil omkleden of pleisters nodig heeft. Ook het missen van een scherp voorwerp in de keuken is een duidelijk signaal. Maar soms zijn de signalen minder duidelijk.

Als ouders zouden we af en toe een peiling moeten doen: hoe zit mijn kind in zijn of haar vel? Klop daarom wél op die dichte deur, stap binnen en blijf soms even op bed zitten. Straalt je kind volledig uit dat je aanwezigheid niet gewenst is? Probeer dan toch aanwezig te zijn, nieuwsgierig te blijven en contact te houden.”

‘Klop wél op die dichte deur, stap binnen en blijf soms even op bed zitten.’

Wat is een goede eerste reactie als je erachter komt dat je kind zichzelf beschadigt?

“Wees niet te streng voor jezelf. Als je ontdekt dat je kind zichzelf beschadigt, reageer je misschien boos, geschrokken of ongenuanceerd. Dat is begrijpelijk. Je schrikt je kapot. Het is logisch dat je niet meteen kalm reageert, maar dat is wel wat je kind in tweede instantie nodig heeft.

Zodra je jezelf hebt herpakt, is het goed om open en nieuwsgierig te zijn. Zeg bijvoorbeeld: ‘Ik schrik hier echt van, omdat ik zo van je houd. Ik maak me zorgen. Kun je me helpen om te begrijpen wat er gebeurt en hoe je hiertoe bent gekomen? Wil je er iets over vertellen?’ Het is belangrijk om te weten dat je het als ouder niet meteen hoeft op te lossen. Zorg er eerst voor dat je kind met jou in gesprek durft te blijven.

Zodra je over je kind heen dendert, kunnen schaamte en boosheid groeien. Daarmee creëer je een extra muur tussen jullie in. Die muur wil je juist laten zakken. Met twee ouders in huis is het goed om de rollen te verdelen en af te wisselen. Soms sluit de ene ouder makkelijker aan bij een bepaald onderwerp. Zorg ervoor dat er ten minste één vertrouwenspersoon is binnen het gezin.”

Wat zit er achter zelfbeschadiging?

“Zelfbeschadiging kan zoveel verschillende functies hebben dat het heel belangrijk is om als ouder zelf open en nieuwsgierig te blijven. Vraag niet meteen om verklaringen aan AI of Google. Met die informatie vul je vaak vanzelf in wat er gebeurt.

Meestal is er sprake van spanning, verdriet of woede, waarbij lichamelijke pijn een tijdelijke ontlading geeft. Zelfbeschadiging kan allerlei onderliggende principes hebben, maar je hoeft het niet te analyseren. Je kunt heel open vragen wat er vlak vóór de zelfbeschadiging gebeurt, wat het voor je kind doet en hoe het zich daarna voelt. Dat zijn interessantere vragen dan alleen: ‘Waarom doe je dit?’ Pubers weten het vaak zelf ook niet precies.

Als het gesprek moeilijk is, kan het helpen om samen naar de huisarts te gaan. Toch wil je als ouder vooraf begrijpen wat er aan de hand is. Daarom raad ik aan om eerst maar eens op je handen te gaan zitten en heel open vragen te stellen. Dan kom je erachter hoe vaak het gebeurt, wanneer zo’n golf komt, wanneer die weer gaat liggen en hoe je kind denkt dat zelfbeschadiging helpt.”

‘Vraag niet meteen om verklaringen aan AI of Google. Met die informatie vul je vaak zelf in wat er gebeurt.

Wanneer is professionele hulp nodig?

“Er is altijd hulp nodig als je kind een gevaar vormt voor zichzelf en als het gedrag een patroon wordt. Was het eenmalig en laat je kind zich goed helpen, dan kan steun binnen het gezin of een breder netwerk soms voldoende zijn.

Is er sprake van een patroon dat steeds ernstiger wordt of waarover je kind weinig controle heeft? En speelt er daarnaast ook somberheid, angst, trauma, eetproblematiek of iets anders? Dan is professionele hulp heel belangrijk. Blijf dan niet te lang doorlopen.

Als er veel speelt in het leven van een kind, grijpt het sneller naar extreme methodes. In zo’n situatie is het goed om door te vragen of je kind zichzelf iets ernstigs wil aandoen en wil blijven leven. Een goede inschatting maken is dan van levensbelang. Hulp vind je via de huisarts of een jeugdteam. In Amsterdam kun je terecht bij het Ouder- en Kindteam. Dat is een soort consultatiebureau voor oudere kinderen.

Een eerste gesprek gaat niet alleen over het stoppen met zelfbeschadiging, maar over het kind zelf. Er wordt gekeken naar hoe het thuis, op school en met vrienden gaat, hoe je kind slaapt en hoe de stemming is. Er wordt breed gekeken naar de context waarin zelfbeschadiging plaatsvindt en naar hoe veilig de jongere is op dít moment. 

Daarna begint het samen zoeken naar manieren om met de spanning en onrust om te gaan én om het behandelen van wat daaronder ligt. Aan jongeren adviseer ik regelmatig de website www.sameninmijnschoenen.nl.”

Hoe blijf je als ouder steun bieden?

“Iedere jongere aan wie ik het zou vragen, zou zeggen dat zijn of haar ouders het niet begrijpen. Dat roepen pubers ook gewoon om hun ouders op afstand te stellen. Ze willen soms ook niet dat hun ouders hen begrijpen. Dat zou veel te zoetsappig zijn. In die levensfase willen we ons vooral afzetten van onze ouders.

Volledig begrip onderling is moeilijk, maar gewoon een luisterend oor biedt al veel steun. Leer om niet altijd meteen met een oplossing te komen, maar om echt te luisteren. Zeg bijvoorbeeld: ‘Wat naar, die problemen met je vriendinnen. Vertel eens. Hoe voel je je dan?’ De enige manier om aan je kind te laten merken dat je er bent, is door er écht te zijn en niet te dóén. Door een vragenvuur voelen kinderen vaak veel druk. Je duwt ze er juist mee weg.”

‘Leer om niet altijd meteen met een oplossing te komen, maar om echt te luisteren.’

Hoe blijf je als ouder zelf overeind?

“Door erover te praten en geen mooi weer op te houden. Praat erover met mensen in je netwerk. Heb je die mensen niet, dan kunnen één of twee gesprekken met een professional vaak al veel lucht geven.

En als je kind hulp krijgt, probeer dan te vertrouwen op het proces. Je zult uiteindelijk samen stappen moeten zetten. Een ouder die constant bezorgd en angstig is, helpt dan niet. Daarom is het belangrijk om goed voor jezelf te zorgen, ook als je denkt dat je kind altijd vóórgaat. Je kunt niet 24 uur per dag je kind in de gaten houden. Een jongere heeft veel meer aan een ouder die overeind blijft staan en goed voor zichzelf zorgt dan aan een ouder die zelf kopje onder gaat.”

Geschreven door Ruth Smeets

Ruth Smeets is freelance journalist met een voorliefde voor verhalen over gezond eten en mentale gezondheid. Ze schrijft onder meer over over voedingstrends en het ontwikkelen van een positieve relatie met eten. Voor J/M Ouders maakt ze de rubriek ‘Het eetdagboek van…’, waarin ze ouders bevraagt over eetgewoontes en tafelrituelen. Ruth woont in Frankrijk, waar ze haar dagen vult met schrijven, wandelen en (hoe kan het ook anders?) koken en bakken voor geliefden, het liefst tot het hele huis ruikt naar zelfgebakken bananenbrood of een zacht pruttelende stoof.

Reacties