Lisette Gerbrands Opvoeden vandaag, 11:02

Leestijd: 6 minuten

GZ-psycholoog verloor zelf haar vader: ‘Deze fout maken volwassenen bij rouwende kinderen’

Wat heeft een kind nodig wanneer een ouder overlijdt? Volgens GZ-psycholoog Evie Daniels, maker van de podcast Dooie Boel, vooral volwassenen die durven te luisteren. Vanuit haar eigen ervaring en de verhalen van kinderen laat ze zien waarom praten over de dood niet perfect hoeft te zijn en waarom verdriet en plezier naast elkaar kunnen bestaan.

Toen Evie Daniels tien jaar was, overleed haar vader. Kort daarna ging ze weer naar school. Een moeder van een vriendinnetje vroeg hoe het met haar ging. Evie bleef stil en vocht tegen haar tranen. “Nou moet je niet gaan huilen, want dan moet ik ook huilen”, reageerde de moeder. “Ik vond dat gek”, vertelt Evie. Daarna vroeg eigenlijk niemand meer naar haar vader. Op een dag stond ze op het schoolplein en dacht ze: als ik later groot ben, ga ik dat anders doen met kinderen.

Die gedachte bleef. Inmiddels werkt Evie al ruim twintig jaar als psycholoog met kinderen rond ingrijpende onderwerpen, waaronder rouw. Ook traint ze hulpverleners in moeilijke gesprekken. In haar podcast Dooie Boel vertellen kinderen in hun eigen woorden hoe het is om een vader of moeder te verliezen.

Negeer het niet

Wat Evie als kind miste, was niet per se een oplossing voor haar verdriet. Ze wilde dat mensen naar haar vader vroegen en wilden weten hoe het met haar ging. “Als iemand me had gevraagd hoe het ging, had ik misschien gezegd dat het goed ging. Maar dan had ik in ieder geval het gevoel gehad dat er aandacht voor was.”

Een jaar na het overlijden van haar vader begon ze aan de middelbare school. Ze was bang dat haar moeder ook iets zou overkomen. Maandenlang moest ze regelmatig overgeven, huilde ze op de fiets naar school en belde ze tijdens iedere pauze haar moeder. Haar mentor sprak met haar over de buikpijn en het leren, maar niet over het verdriet daaronder. “Eigenlijk had iemand gewoon mogen zeggen: ik snap dat je veel moet huilen. Je vader is nog maar kortgeleden overleden en nu moet je ook nog naar een nieuwe school, waar alles anders is. Huil maar als dat nodig is. Je hoeft je niet te schamen.” Het liefst had ze ook gehoord: wil je eens iets vertellen over je vader?

Dat volwassenen het onderwerp vermeden, begrijpt ze inmiddels beter. “Ik denk dat mensen zichzelf beschermen. De emoties van een kind kunnen door je ziel snijden; dat moet je maar kunnen verdragen. Maar door het te vermijden, laten we kinderen ook in de steek. En dat is nog veel pijnlijker.” Dat hoort ze ook terug van de kinderen in haar podcast. Anna (11) heeft één boodschap voor volwassenen: “Negeer het niet.” Met haar podcast wil Evie laten zien dat een gesprek over de dood niet ingewikkeld hoeft te zijn. Haar advies: durf de vraag te stellen. Je kunt eerlijk zeggen dat je het moeilijk vindt om de juiste woorden te vinden en vragen of het kind erover wil praten. Zo geef je het ook de ruimte om nee te zeggen.

Verdriet ziet er bij ieder kind anders uit

Wie naar de verhalen in de podcast luistert, hoort niet alleen verdriet. Er wordt ook gelachen en met plezier verteld. “Kinderen kunnen het ene moment huilen en het volgende moment vrolijk spelen. Verdriet kan zich ook uiten in boosheid, of een kind kan zich terugtrekken. Emoties komen en gaan en zijn vaak onvoorspelbaar”, vertelt Evie. Sommige kinderen voelen na een overlijden een tijd weinig verdriet, bijvoorbeeld omdat hun ouder al lang ziek was. Als volwassenen voortdurend vragen naar verdriet, kunnen ze zich schuldig gaan voelen omdat ze niet rouwen zoals anderen verwachten.

De kinderen in Dooie Boel laten zien hoe verschillend rouw kan zijn. Een meisje maakte in haar speelgoedkeukentje een ontbijtje voor haar overleden vader, terwijl hij thuis in de kist lag opgebaard. Een ander meisje voelt haar vader soms nog naast zich op de bank zitten en ervaart dat als troostend. Weer een ander zegt: dood is dood en dan is er niets. “We kunnen alleen maar respecteren hoe kinderen ermee omgaan en openstaan voor hun manier van rouwen.”

Eerlijk zijn is belangrijker dan beschermen

Volwassenen houden kinderen soms weg bij een afscheid of vertellen niet precies wat er is gebeurd, omdat ze hen willen beschermen. Maar volgens Evie kan dat juist onzekerheid en angst veroorzaken. “Kinderen hebben recht op eerlijke informatie. Als je die niet geeft, gaan ze vaak zelf dingen invullen. Hun fantasie kan beangstigender zijn dan de werkelijkheid.”
Eerlijk zijn begint bij de woorden die je kiest. Volwassenen zeggen vaak dat iemand is ingeslapen of nu een sterretje is. “Voor een kind kan dat verwarrend zijn. Als mama is ingeslapen, wordt ze dan weer wakker? Zeg gewoon dat ze dood is. Dat zijn harde woorden, maar ze zijn duidelijk. Daarna kun je samen naar een sterretje kijken, als dat troost geeft. Maar eerst moet een kind weten wat er echt is gebeurd.”

Ook heel jonge kinderen kunnen rouwen. Wat verandert met de leeftijd, is vooral het begrip van de dood. Een jong kind kan blijven vragen wanneer papa terugkomt, omdat het nog niet begrijpt dat de dood onomkeerbaar is. Rouw heeft geen vaste einddatum en kan jaren later opnieuw opspelen, bijvoorbeeld wanneer een kind naar de middelbare school gaat, verliefd wordt of zelf nadenkt over trouwen en kinderen krijgen. Voor het tweede seizoen van Dooie Boel sprak Evie een vrouw van bijna tachtig, die haar vader verloor toen ze negen was. “Ze vertelde over een mooie herinnering aan hem. En ik hoorde het verdriet in haar stem, zeventig jaar later.”

Rouw stopt niet na een paar maanden

Na een overlijden is er vaak veel aandacht voor een gezin. Maar na een paar maanden gaat de wereld verder, terwijl het verlies voor een kind nog iedere dag voelbaar kan zijn. Evie pleit ervoor om vooruit te denken. Verjaardagen, Vaderdag of Moederdag, de sterfdag en feestdagen kunnen moeilijk zijn. Ook een schoolmusical of diploma-uitreiking kan het gemis opnieuw voelbaar maken. Soms is het genoeg om te zeggen: “Ik denk dat papa heel trots op je was geweest vandaag.” Of om samen zijn lievelingseten te maken, een kaarsje aan te steken of naar het graf te gaan.

Ook op school is blijvende aandacht belangrijk. Vertel een nieuwe leerkracht of mentor wat er is gebeurd, ook als het verlies al langer geleden is. Blijf ook over de overleden ouder praten. Evie vond het fijn als haar moeder spontaan een herinnering aan haar vader vertelde. Zo bleef hij onderdeel van het dagelijks leven.

De liefde gaat gewoon door

Wat Evie andere ouders en verzorgers vooral wil meegeven, is mildheid. “Het is onmogelijk om dit als ouder perfect te doen. Je hebt je eigen verdriet, de emoties van je kinderen, die onderling ook nog verschillen, en alle praktische zaken die geregeld moeten worden. Natuurlijk maak je fouten. Je hoeft het verdriet niet op te lossen of voor ieder moeilijk moment de juiste woorden te hebben. Blijf luisteren en laat merken dat het onderwerp niet verboden is.”

En misschien wel het belangrijkste: laat ruimte voor zowel verdriet als plezier. “Rouw gaat niet over, maar verandert wel. Het wordt een deel van wie je bent. Je mag gemis voelen én plezier hebben, op dezelfde dag, aan dezelfde tafel. Dat is geen verraad aan degene die er niet meer is. Ik denk dat het een mooie manier is om te laten zien dat de liefde gewoon doorgaat.”

Geschreven door Lisette Gerbrands

Als moeder van twee zoons van 7 en 3 jaar ziet Lisette (1985) dagelijks hoe groot de afstand kan zijn tussen theorie en praktijk. Die ervaring neemt ze mee in haar werk, waarin journalistieke nieuwsgierigheid en herkenbare verhalen samenkomen. Met haar achtergrond in Communicatie schrijft ze vanuit Den Bosch verhalen die laten zien dat er niet één juiste aanpak bestaat. Ze biedt ouders herkenning, nuance en perspectief in een fase van het leven waarin vragen vaak belangrijker zijn dan antwoorden.

Reacties