Lotte van Zijl School vandaag, 13:02

Leestijd: 4 minuten

Onderwijsexpert waarschuwt: ‘Kinderen moeten niet zélf bepalen wanneer ze leren lezen’

Steeds meer ouders kiezen ervoor hun kind pas te laten leren lezen, schrijven of rekenen als het daar zelf aan toe lijkt. Onderwijsexpert Marieke Ligtenberg begrijpt die gedachte, maar waarschuwt dat kinderen óók volwassenen nodig hebben die nieuwsgierigheid aanwakkeren.

Het klassikale systeem onder vuur

“Er ontstaat een tegenbeweging in het onderwijs. Tegenover het klassikale systeem, waarbij de methode bepaalt wat een kind op welk moment leert, klinkt steeds vaker de roep: laat kinderen zelf bepalen wanneer ze toe zijn aan lezen, schrijven of rekenen. Ik begrijp waar die roep vandaan komt. Niet elk kind is op elk moment aan hetzelfde toe. Dat is een terechte observatie. Maar ik geloof dat dit maar de helft van het verhaal is.

Leren is geen activiteit die begint op het moment dat een kind zelf aangeeft er klaar voor te zijn. Een kind dat de eerste letter van zijn naam herkent op een pak melk, leert. Een kind dat spontaan begint te tellen, leert. Opgroeien en leren zijn geen twee aparte dingen. Het is één levenswijze. En daarin spelen drie dingen tegelijk een rol: rijping, intrinsieke motivatie en de volwassene die uitnodigt.

Rijping, intrinsieke motivatie en uitnodiging

Rijping eerst. Het brein rijpt niet gelijkmatig, niet per leeftijd en niet bij ieder kind hetzelfde. Taal, motoriek, emotieregulatie en plannen rijpen in hun eigen tempo, per hersengebied en per kind. Leeftijd zegt daarin weinig over wat er neurologisch beschikbaar is. Je kunt een kind niet dwingen eerder te rijpen. Maar wat er gebeurt als je het wél probeert, is dat het stresssysteem het overneemt, leren oppervlakkig wordt en wat eruitziet als onwil in feite overvraging is. Dat laat sporen na, niet in de vaardigheid, maar in het vertrouwen van een kind in zichzelf als lerende.

Dan intrinsieke motivatie. Wanneer een kind iets graag wil kunnen, gaat het leren sneller, dieper en duurzamer. Dat is wat we weten uit decennia onderzoek naar hoe mensen leren. Een kind dat wil weten wat er op een bord staat, dat zijn eigen naam wil schrijven, dat de score van een voetbalwedstrijd wil begrijpen, leert lezen, schrijven en rekenen vanuit een innerlijke drang. Die drang is goud waard.

Maar die intrinsieke motivatie ontstaat niet vanzelf in een vacuüm. Ze ontstaat door aanraking. Door een volwassene die nieuwsgierigheid wekt, iets laat zien of op het juiste moment een vraag stelt. Een kind dat nooit een boek heeft horen voorlezen, zal minder snel verlangen naar het kunnen lezen. Een kind dat opgroeit tussen mensen die rekenen gebruiken in het dagelijks leven, gaat daar als vanzelf in mee. Uitgenodigd worden is een voorwaarde voor willen.

De balans tussen sturen en loslaten

Dat is waarom ik niet geloof in het ene uiterste: de methode die voor elk kind op hetzelfde moment hetzelfde verwacht. Maar ook niet in het andere: waarbij een kind dat niet wil lezen, gewoon niet hoeft te lezen. Beide extremen ontnemen het kind iets. Het eerste ontkent de rijping. Het tweede ontkent de rol van de volwassene als degene die uitnodigt, aanraakt en nieuwsgierig maakt.

Wat betreft achterstand: dat woord vraagt om voorzichtigheid. Achterstand ten opzichte van wat? Een geconstrueerde norm is geen ontwikkelingswet. Een kind dat op zevenjarige leeftijd begint met lezen, haalt in veel gevallen een kind dat op vijfjarige leeftijd begon vóór het tiende jaar in. Wat wél blijvende sporen achterlaat, is schaamte. Een kind dat jarenlang het signaal krijgt dat het achterblijft, raakt beschadigd in zijn relatie met leren zelf. Niet in de vaardigheid, maar in het vertrouwen.

Advies aan ouders

Kijk naar wat je kind al doet. Is er nieuwsgierigheid naar letters, naar cijfers, naar boeken? Herkent het zijn naam? Telt het spontaan? Dat zijn de signalen van rijping die zich aandienen. En als je die ziet: reageer erop. Niet met een les, maar met een antwoord. Een kind dat vraagt wat er op een bord staat, vraagt om een antwoord, niet om een methode. Geef het antwoord. Dat is genoeg. En als de signalen er nog niet zijn: nodig uit. Lees voor. Speel met cijfers. Laat zien dat lezen, schrijven en rekenen geen schoolse plicht zijn, maar een manier om in de wereld te zijn. Want dat is uiteindelijk wat we kinderen willen meegeven: dat opgroeien en leren een levenswijze zijn, geen takenlijst.”

Musthaves van deze zomer volgens de redactie:

Birkenstock Slippers € 54,94 bij bol.com Bekijk product →

Little Dutch Zwemvest € 36,99 bij bol.com Bekijk product →

Herbruikbare Waterballonnen € 34,95 bij bol.com Bekijk product →

Water Speelmat € 66,99 bij bol.com Bekijk product →

PaddlePro SUP Board € 199,99 bij bol.com Bekijk product →

Rechthoekig Opzetzwembad € 119,00 bij bol.com Bekijk product →

Verbonden expert

Marieke Ligtenberg

Onderwijsexpert

Marieke is onderwijsexpert en woont in Brabant. Al meer dan dertig jaar werkte ze in en met scholen, van leerkracht tot intern begeleider en onderwijsleider. Altijd met beide voeten in de klei, dicht bij kinderen en wat zij nodig hebben om echt te groeien. »

• Onderwijsexpert waarschuwt: ‘Kinderen moeten niet zélf bepalen wanneer ze leren lezen’
• Leerkracht Marieke zag 7 keer hetzelfde probleem: ‘Ons onderwijs draait te veel om later’
• Onderwijsdeskundige Marieke Ligtenberg: ‘Wat als we stoppen met onderwijs en beginnen met opgroeien en leren?’

Geschreven door Lotte van Zijl

Lotte van Zijl (1998) is freelance redacteur met een media- en communicatiediploma op zak en een onweerstaanbare liefde voor verhalen die mensen raken, of dit nu over psyche, lifestyle, reizen of een ander onderwerp gaat. Voor J/M Ouders spreekt ze ouders die de opvoeding net even anders doen en experts die ouders weer een stukje houvast en informatie geven. Ze houdt van zon, surfen en nieuwe culturen ontdekken en reist daarom met haar laptop in haar backpack de wereld over - van Rotterdam en Portugal tot Indonesië en Nieuw-Zeeland.